Jorgos Teotokas

Teotokas urodził się w Konstantynopolu 27 sierpnia 1905 roku w zamożnej greckiej rodzinie; oboje rodzice pochodzili z Chios, a ojciec studiował prawo. Dzieciństwo spędził w wielkim kosmopolitycznym mieście, w świecie, który opisze w Λεωνής, a w 1922 roku, w roku katastrofy małoazjatyckiej, rodzina osiadła w Atenach. Studiował prawo na Uniwersytecie Ateńskim, a pod koniec lat 20. kontynuował naukę w Paryżu i Londynie – lata te otworzyły go na europejską literaturę i idee.

Po powrocie do Aten opublikował w 1929 roku pod pseudonimem Orestis Digenis Ελεύθερο πνεύμα, co uczyniło go rzecznikiem nowego pokolenia literackiego, pokolenia Seferisa, Elitisa, Wenezisa i Kosmasa Politisa. Pracował jako adwokat, ale jego życiem było pisanie: powieści, opowiadania, sztuki, eseje, książki podróżnicze i artykuły o polityce. Był przekonanym demokratą i liberałem, przeciwnikiem dyktatury zarówno prawicowej, jak i lewicowej, a po wojnie domowej opowiadał się za pojednaniem Greków. Dwukrotnie był dyrektorem generalnym Teatru Narodowego – w latach 1945–46, tuż po okupacji, i ponownie w latach 1952–53. Dużo podróżował, pisał o Cyprze i Stanach Zjednoczonych i przez wiele lat prowadził dziennik. Zmarł w Atenach 30 października 1966 roku, kilka miesięcy przed zamachem wojskowym z kwietnia 1967 roku, którego się obawiał.

Ελεύθερο πνεύμα (Wolny duch, 1929) to krótki, bojowy esej. Grecka proza, przekonywał Teotokas, uwięzła na wsi i w baśni ludowej, w nostalgii i w dawnym sporze o język. Grecja potrzebowała pisarzy, którzy patrzą na nowoczesne miasto, na Europę, na idee i na jednostkę, pozostając przy tym Grekami. Esej odczytano jako deklarację niepodległości, a następne pokolenie przyjęło go za swój program.

Jego powieść Αργώ (Argo, dwa tomy, 1933 i 1936) to próba napisania wielkiej nowogreckiej powieści: szeroki obraz Aten lat 20. z grupą studentów pełnych politycznych marzeń – komunistów, nacjonalistów i idealistów – którzy płyną jak Argonauci ku przyszłości, której nie potrafią dostrzec. Λεωνής (Leonis, 1940) jest krótszy i łagodniejszy: to historia chłopca dorastającego w Konstantynopolu w czasie pierwszej wojny światowej, aż do końca tamtego greckiego świata; jego strony trafiły do greckich podręczników szkolnych. Ιερά οδός (Święta Droga, 1950), którą później rozbudował w wielką powieść Ασθενείς και οδοιπόροι (Chorzy i wędrowcy, 1964), śledzi greckie społeczeństwo przez okupację i wojnę domową. Pisał też sztuki oparte na greckiej tradycji i historii, w tym Το γεφύρι της Άρτας (Most w Arcie, 1942). Jego dzienniki, wydane po śmierci jako Τετράδια ημερολογίου (Zeszyty dziennika), są jednym z najlepszych świadectw greckiego życia intelektualnego jego czasów.

Greccy uczniowie poznają Teotokasa dzięki Λεωνής, którego sceny z dzieciństwa w Konstantynopolu znajdują się w czytankach, oraz dzięki Ελεύθερο πνεύμα, tekstowi, który cytuje każda historia literatury nowogreckiej, gdy mowa o Pokoleniu lat 30. Αργώ pozostaje powieścią polecaną tym, którzy chcą zrozumieć polityczne namiętności międzywojennych Aten. Jego eseje o demokracji i o języku greckim wciąż przywołuje się w debatach publicznych. Dla uczącego się Λεωνής to dobry punkt wyjścia: krótka, jasna książka o świecie chłopca w Konstantynopolu, Mieście, które Grecy nadal nazywają po prostu η Πόλη, napisana nowoczesną, czytelną greką.

• Swój manifest Wolny duch opublikował w 1929 roku, przed trzydziestką, pod pseudonimem Orestis Digenis.
• Tytuł jego powieści Argo pochodzi od statku Jazona i Argonautów.
• Był dyrektorem generalnym Teatru Narodowego w latach 1945–46, tuż po wyzwoleniu Grecji.
• Zmarł w październiku 1966 roku, kilka miesięcy przed dyktaturą czarnych pułkowników, przed którą ostrzegał.