Heraklit z Efezu

O życiu Heraklita nie wiadomo prawie nic pewnego. Urodził się około 535 r. p.n.e. w Efezie, jońskim mieście słynącym ze świątyni Artemidy, w arystokratycznym rodzie, który nosił dziedziczny tytuł «króla» miasta; według Diogenesa Laertiosa, naszego głównego źródła, zrzekł się go na rzecz brata. Należał do pokolenia następującego po pierwszych filozofach pobliskiego Miletu, Talesie i Anaksymandrze, i znał ich idee, a także poglądy Pitagorasa i poetów, z których wszystkich drwił: «wielka wiedza nie uczy rozumu».

Starożytni biografowie przedstawiają go jako dumnego, samotnego człowieka, który gardził współobywatelami, zwłaszcza odkąd wygnali jego przyjaciela Hermodorosa, i który wolał grać z dziećmi w kości w świątyni, niż brać udział w polityce. Podobno napisał jedną jedyną księgę i złożył ją w świątyni Artemidy, być może po to, by czytali ją tylko poważni ludzie. Późniejsza tradycja nazwała go «płaczącym filozofem», w przeciwieństwie do śmiejącego się Demokryta, i opowiadała niewiarygodne historie o jego śmierci na puchlinę wodną około 475 r. p.n.e.

Historycznie liczy się księga. Napisana jońską prozą, krótkimi, wyroczniowymi zdaniami, była czytana i cytowana przez Platona, Arystotelesa i stoików, i tylko dzięki takim cytatom przetrwały jej fragmenty. W V wieku jego zwolennicy, «heraklitejczycy», doprowadzili jego ideę powszechnej zmiany do skrajności, a Platoński obraz doktryny, w której nic nie stoi w miejscu, jest częściowo ich dziełem.

Księga Heraklita, nazwana później Περί φύσεως (O naturze), miała podobno trzy części: o wszechświecie, o polityce i o bogach. Fragmenty ukazują jedną myśl z wielu stron. Po pierwsze, wszystko się zmienia: «na wchodzących do tych samych rzek napływają coraz to inne wody» (fragment 12), zdanie, które Platon streścił jako «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει», wszystko się porusza i nic nie trwa, skąd pochodzi popularne «τα πάντα ρει». Po drugie, zmiana nie jest chaosem, lecz napięciem między przeciwieństwami, które siebie potrzebują: dzień i noc, droga w górę i droga w dół są «jedną i tą samą» (60), a «wojna jest ojcem wszystkiego i królem wszystkiego» (53). Po trzecie, za tym napięciem stoi λόγος, słowo oznaczające zarazem «mowę» i «rozum», ukryta miara wspólna wszystkim rzeczom, której większość ludzi nie słyszy nawet wtedy, gdy im o niej powiedziano (1, 2).

Fizycznym obrazem tego porządku jest ogień: kosmosu nie stworzył żaden bóg ani człowiek, «lecz zawsze był, jest i będzie wiecznie żywym ogniem, zapalającym się według miary i gasnącym według miary» (30). Inne fragmenty są bardziej osobiste: «badałem samego siebie» (101); «charakter jest dla człowieka losem», ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων (119); «natura lubi się ukrywać» (123); władca wyroczni delfickiej «ani nie mówi, ani nie ukrywa, lecz daje znak» (93), i dokładnie tak pisze sam Heraklit. Jego celowo dwuznaczny styl, ze słowami, które można czytać w dwóch kierunkach, uczynił go «Ciemnym» (ὁ Σκοτεινός) już w starożytności.

W grece Heraklit jest raczej żywym powiedzeniem niż martwym autorem. «Τα πάντα ρει» mówi się o wszystkim, co się zmienia, od polityki po ceny, a wyrażenie to daje nazwę sklepom, łodziom i programom telewizyjnym; «δεν μπαίνεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι» to popularne porzekadło, a o kimś, czyje słowa trudno zrozumieć, można powiedzieć «σκοτεινός σαν τον Ηράκλειτο». Licealiści poznają fragmenty na lekcjach filozofii, zwykle obok Parmenidesa, jego wielkiego antagonisty, który przeczył, by cokolwiek się zmieniało. Sam Efez, w pobliżu dzisiejszego Selçuku w Turcji, jest jednym z najczęściej odwiedzanych antycznych stanowisk na świecie, a uczący się może przejść jego marmurową ulicą i stanąć tam, gdzie niegdyś wznosiła się świątynia Artemidy, strażniczka jego księgi. Czytanie fragmentów po grecku, po kilka słów naraz, to najlepsze możliwe ćwiczenie w powolnej, uważnej lekturze.

• Pochodził z rodu, który nosił dziedziczny tytuł króla Efezu, i według tradycji przekazał go bratu.
• Swoją jedyną księgę złożył w świątyni Artemidy, jednym z siedmiu cudów starożytnego świata.
• Słynne «τα πάντα ρει» nie występuje dokładnie w tych słowach w zachowanych fragmentach; to późniejsze streszczenie jego nauki, oparte na relacji Platona «πάντα χωρεῖ».
• Starożytni łączyli go w parę z Demokrytem jako filozofa płaczącego i śmiejącego się, a kontrast ten od renesansu uwielbiali malarze.