Herakleitos

Herakleitos'un hayatı hakkında neredeyse hiçbir şey kesin olarak bilinmez. MÖ 535 civarında, Artemis Tapınağı ile ünlü İon kenti Efes'te, kentin kalıtsal «kral» unvanını taşıyan aristokrat ailede doğdu; başlıca kaynağımız Diogenes Laertios'a göre bu unvandan kardeşi lehine vazgeçti. Komşu Milet'in ilk filozofları Thales ve Anaksimandros'tan sonraki kuşağa mensuptu; onların fikirlerini, ayrıca Pythagoras'ın ve şairlerin fikirlerini biliyor ve hepsiyle alay ediyordu: «çok bilgi anlayış öğretmez».

Antik biyografi yazarları onu, özellikle dostu Hermodoros'u sürgün etmelerinden sonra hemşehrilerini küçümseyen, siyasete katılmaktansa tapınakta çocuklarla aşık kemiği oynamayı yeğleyen gururlu, yalnız bir adam olarak çizer. Tek bir kitap yazdığı ve onu Artemis Tapınağı'na bıraktığı söylenir; belki de yalnızca ciddi kişiler okusun diye. Sonraki gelenek ona, gülen Demokritos'un karşıtı olarak «ağlayan filozof» dedi ve MÖ 475 civarında su toplamasından öldüğüne dair güvenilmez hikâyeler anlattı.

Tarihsel açıdan önemli olan kitaptır. İon nesriyle, kısa ve kehanet gibi cümlelerle yazılan bu eser Platon, Aristoteles ve Stoacılar tarafından okunup alıntılandı; fragmanları yalnızca bu alıntılar sayesinde günümüze ulaştı. Beşinci yüzyılda izleyicileri, «Herakleitosçular», onun evrensel değişim fikrini uç noktalara taşıdı; Platon'un hiçbir şeyin yerinde durmadığı bir öğreti tablosu kısmen onların eseridir.

Herakleitos'un sonradan Περί φύσεως (Doğa Üzerine) diye adlandırılan kitabının üç bölümden oluştuğu söylenirdi: evren, siyaset ve tanrılar üzerine. Fragmanlar tek bir düşünceyi pek çok yönden gösterir. Birincisi, her şey değişir: «aynı nehirlere girenlerin üzerine hep başka başka sular akar» (fragman 12); Platon bu cümleyi «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει», her şey hareket eder ve hiçbir şey kalmaz, diye özetledi ve halk arasındaki «τα πάντα ρει» buradan gelir. İkincisi, değişim kaos değil, birbirine ihtiyaç duyan karşıtlar arasındaki gerilimdir: gündüz ve gece, yukarı giden yol ile aşağı giden yol «bir ve aynıdır» (60), ve «savaş her şeyin babası ve her şeyin kralıdır» (53). Üçüncüsü, bu gerilimin ardında λόγος vardır; hem «açıklama» hem «akıl» anlamına gelen bu sözcük, her şeyde ortak olan gizli bir ölçüdür ve insanların çoğu kendilerine söylendikten sonra bile onu duyamaz (1, 2).

Bu düzenin fiziksel imgesi ateştir: kosmosu ne bir tanrı ne bir insan yaptı, «o hep vardı, vardır ve olacaktır, ölçüyle tutuşan ve ölçüyle sönen, sonsuza dek yaşayan bir ateş olarak» (30). Başka fragmanlar daha kişiseldir: «kendimi araştırdım» (101); «karakter insanın kaderidir», ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων (119); «doğa gizlenmeyi sever» (123); Delfi kâhininin efendisi «ne söyler ne gizler, işaret verir» (93) ki Herakleitos'un kendisi de tam böyle yazar. Sözcüklerin iki yönde okunabildiği bilerek iki anlamlı üslubu onu daha antik çağda «Karanlık» (ὁ Σκοτεινός) yaptı.

Yunancada Herakleitos ölü bir yazardan çok yaşayan bir deyimdir. «Τα πάντα ρει» siyasetten fiyatlara kadar değişen her şey için söylenir ve dükkânlara, teknelere, televizyon programlarına ad olur; «δεν μπαίνεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι» yaygın bir sözdür ve sözleri zor anlaşılan birine «σκοτεινός σαν τον Ηράκλειτο» denebilir. Lise öğrencileri fragmanlarla felsefe derslerinde, genellikle hiçbir şeyin değişmediğini savunan büyük karşıtı Parmenides'in yanında karşılaşır. Efes'in kendisi, bugünkü Türkiye'de Selçuk yakınlarında, dünyanın en çok ziyaret edilen antik alanlarından biridir; öğrenci mermer caddesinde yürüyebilir ve bir zamanlar kitabının bekçisi Artemis Tapınağı'nın yükseldiği yerde durabilir. Fragmanları Yunanca, her seferinde birkaç sözcük okuyarak incelemek, yavaş ve dikkatli okumanın en iyi alıştırmasıdır.

• Efes kralının kalıtsal unvanını taşıyan aileden geliyordu ve geleneğe göre bu unvanı kardeşine bıraktı.
• Tek kitabını, antik dünyanın Yedi Harikası'ndan biri olan Artemis Tapınağı'na bıraktı.
• Ünlü «τα πάντα ρει» günümüze ulaşan fragmanlarında tam bu sözcüklerle geçmez; Platon'un «πάντα χωρεῖ» aktarımına dayanan, öğretisinin sonraki bir özetidir.
• Antik yazarlar onu Demokritos ile ağlayan ve gülen filozof olarak eşleştirirdi; bu karşıtlığı ressamlar Rönesans'tan itibaren çok sevdi.