Herakliti

Për jetën e Heraklitit nuk dihet pothuajse asgjë me siguri. Lindi rreth vitit 535 p.e.s. në Efes, qytetin jonian të famshëm për tempullin e Artemidës, në familjen aristokrate që mbante titullin e trashëguar të «mbretit» të qytetit; sipas Diogjen Laertit, burimit tonë kryesor, ai hoqi dorë prej tij në favor të vëllait. I përkiste brezit pas filozofëve të parë të Miletit fqinj, Talesit dhe Anaksimandrit, dhe i njihte idetë e tyre, si edhe ato të Pitagorës dhe të poetëve, të cilët i tallte të gjithë: «dija e shumtë nuk të mëson të kuptosh».

Biografët e lashtë e paraqesin si një njeri krenar e të vetmuar që i përbuzte bashkëqytetarët, sidomos pasi ata internuan mikun e tij Hermodorin, dhe që preferonte të luante me kocka me fëmijët në tempull sesa të merrej me politikë. Thuhet se shkroi një libër të vetëm dhe e depozitoi në tempullin e Artemidës, ndoshta që ta lexonin vetëm njerëzit seriozë. Tradita e mëvonshme e quajti «filozofi që qan», në kontrast me Demokritin që qesh, dhe tregoi histori jo të besueshme për vdekjen e tij nga hidropsia rreth vitit 475 p.e.s.

Ajo që ka rëndësi historikisht është libri. I shkruar në prozë joniane, me fjali të shkurtra si orakuj, u lexua dhe u citua nga Platoni, Aristoteli dhe stoikët, dhe vetëm nëpërmjet këtyre citimeve kanë mbijetuar fragmente prej tij. Në shekullin V ndjekësit e tij, «heraklitianët», e shtynë deri në ekstrem idenë e tij për ndryshimin universal, dhe tabloja platonike e një doktrine ku asgjë nuk qëndron në vend është pjesërisht vepër e tyre.

Libri i Heraklitit, i quajtur më vonë Περί φύσεως (Mbi natyrën), thuhej se kishte tri pjesë: mbi gjithësinë, mbi politikën dhe mbi perënditë. Fragmentet tregojnë një mendim të vetëm parë nga shumë anë. Së pari, gjithçka ndryshon: «mbi ata që hyjnë në të njëjtët lumenj rrjedhin gjithmonë ujëra të tjera» (fragmenti 12), një fjali që Platoni e përmblodhi si «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει», gjithçka lëviz dhe asgjë nuk mbetet, prej nga vjen «τα πάντα ρει» popullor. Së dyti, ndryshimi nuk është kaos, por tension midis të kundërtave që kanë nevojë për njëra-tjetrën: dita dhe nata, rruga përpjetë dhe rruga tatëpjetë janë «një dhe e njëjta» (60), dhe «lufta është ati i të gjithave dhe mbreti i të gjithave» (53). Së treti, pas këtij tensioni qëndron λόγος, një fjalë që do të thotë njëherësh «shpjegim» dhe «arsye», një masë e fshehtë e përbashkët për të gjitha gjërat, që shumica e njerëzve nuk e dëgjojnë edhe pasi u është thënë (1, 2).

Imazhi fizik i këtij rendi është zjarri: kozmosin nuk e bëri asnjë zot dhe asnjë njeri, «por ai ishte gjithmonë, është dhe do të jetë zjarr përjetësisht i gjallë, që ndizet me masë dhe shuhet me masë» (30). Fragmente të tjera janë më personale: «e kërkova veten» (101); «karakteri është fati i njeriut», ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων (119); «natyra do të fshihet» (123); zoti i orakullit të Delfit «as thotë, as fsheh, por jep shenjë» (93), dhe pikërisht kështu shkruan vetë Herakliti. Stili i tij qëllimisht me dy tehe, me fjalë që mund të lexohen në dy drejtime, e bëri «të Errëtin» (ὁ Σκοτεινός) qysh në lashtësi.

Në greqisht Herakliti është më tepër një shprehje e gjallë sesa një autor i vdekur. «Τα πάντα ρει» thuhet për çdo gjë që ndryshon, nga politika te çmimet, dhe u jep emrin dyqaneve, varkave dhe emisioneve televizive; «δεν μπαίνεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι» është një thënie e zakonshme, dhe për dikë fjalët e të cilit ndiqen me vështirësi mund të thuhet «σκοτεινός σαν τον Ηράκλειτο». Nxënësit e liceut i takojnë fragmentet në orët e filozofisë, zakonisht pranë Parmenidit, kundërshtarit të tij të madh, i cili mohonte se ndryshon ndonjë gjë. Vetë Efesi, pranë Selçukut të sotëm në Turqi, është një nga vendet antike më të vizituara në botë, dhe nxënësi mund të ecë në rrugën e tij prej mermeri e të qëndrojë aty ku dikur ngrihej tempulli i Artemidës, ruajtësi i librit të tij. Leximi i fragmenteve në greqisht, pak fjalë njëherësh, është ushtrimi më i mirë i mundshëm i leximit të ngadaltë e të kujdesshëm.

• Vinte nga familja që mbante titullin e trashëguar të mbretit të Efesit dhe, sipas traditës, ia la atë vëllait.
• E depozitoi librin e tij të vetëm në tempullin e Artemidës, një nga Shtatë Mrekullitë e botës së lashtë.
• I famshmi «τα πάντα ρει» nuk shfaqet me pikërisht këto fjalë në fragmentet e mbijetuara; është një përmbledhje e mëvonshme e doktrinës së tij, bazuar në dëshminë e Platonit «πάντα χωρεῖ».
• Të lashtët e çiftonin me Demokritin si filozofi që qan dhe ai që qesh, një kontrast që piktorët e deshën që nga Rilindja.