Herakleitos

Over het leven van Herakleitos is vrijwel niets met zekerheid bekend. Hij werd rond 535 v.Chr. geboren in Efeze, de Ionische stad die beroemd was om haar tempel van Artemis, in de aristocratische familie die de erfelijke titel van «koning» van de stad droeg; volgens Diogenes Laërtius, onze belangrijkste bron, deed hij er afstand van ten gunste van zijn broer. Hij behoorde tot de generatie na de eerste filosofen van het naburige Milete, Thales en Anaximander, en kende hun ideeën, evenals die van Pythagoras en de dichters, die hij allemaal bespotte: «veelweterij leert geen inzicht».

De antieke biografen schilderen hem af als een trotse, eenzame man die zijn medeburgers minachtte, vooral nadat ze zijn vriend Hermodoros hadden verbannen, en die liever met kinderen in de tempel bikkelde dan aan politiek deel te nemen. Hij zou één enkel boek hebben geschreven en het in de tempel van Artemis hebben neergelegd, misschien zodat alleen de serieuzen het zouden lezen. De latere traditie noemde hem de «wenende filosoof», tegenover de lachende Democritus, en vertelde onbetrouwbare verhalen over zijn dood aan waterzucht rond 475 v.Chr.

Historisch telt het boek. Geschreven in Ionisch proza, in korte, orakelachtige zinnen, werd het gelezen en geciteerd door Plato, Aristoteles en de Stoïcijnen, en alleen via zulke citaten zijn er fragmenten van bewaard. In de vijfde eeuw dreven zijn volgelingen, de «Herakliteeërs», zijn idee van universele verandering tot het uiterste, en Plato’s beeld van een leer waarin niets stilstaat is deels hun werk.

Herakleitos’ boek, later Περί φύσεως (Over de natuur) genoemd, zou drie delen hebben gehad: over het heelal, over de politiek en over de goden. De fragmenten tonen één gedachte van vele kanten. Ten eerste verandert alles: «wie in dezelfde rivieren stapt, over die stromen steeds andere wateren» (fragment 12), een zin die Plato samenvatte als «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει», alles beweegt en niets blijft, waar het volkse «τα πάντα ρει» vandaan komt. Ten tweede is verandering geen chaos maar spanning tussen tegendelen die elkaar nodig hebben: dag en nacht, de weg omhoog en de weg omlaag zijn «één en dezelfde» (60), en «oorlog is de vader van alles en de koning van alles» (53). Ten derde staat achter die spanning de λόγος, een woord dat zowel «verhaal» als «rede» betekent, een verborgen maat die alle dingen gemeen hebben en die de meeste mensen niet horen, zelfs nadat het hun is verteld (1, 2).

Het fysieke beeld van die orde is vuur: de kosmos is door geen god en geen mens gemaakt, «maar was altijd en is en zal zijn een eeuwig levend vuur, dat volgens maten ontbrandt en volgens maten dooft» (30). Andere fragmenten zijn persoonlijker: «ik heb mezelf onderzocht» (101); «karakter is voor de mens zijn lot», ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων (119); «de natuur houdt ervan zich te verbergen» (123); de heer van het orakel van Delphi «spreekt niet en verbergt niet, maar geeft een teken» (93), en precies zo schrijft Herakleitos zelf. Zijn bewust dubbelzinnige stijl, met woorden die in twee richtingen te lezen zijn, maakte hem al in de oudheid «de Duistere» (ὁ Σκοτεινός).

In het Grieks is Herakleitos eerder een levende uitdrukking dan een dode auteur. «Τα πάντα ρει» wordt gezegd van alles wat verandert, van politiek tot prijzen, en geeft zijn naam aan winkels, boten en televisieprogramma’s; «δεν μπαίνεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι» is een gangbaar gezegde, en iemand wiens woorden moeilijk te volgen zijn, kan «σκοτεινός σαν τον Ηράκλειτο» worden genoemd. Lyceumleerlingen komen de fragmenten tegen in de filosofieles, meestal naast Parmenides, zijn grote tegenpool, die ontkende dat er überhaupt iets verandert. Efeze zelf, bij het huidige Selçuk in Turkije, is een van de meest bezochte antieke plaatsen ter wereld, en een leerling kan over de marmeren straat lopen en staan waar ooit de tempel van Artemis stond, de hoeder van zijn boek. De fragmenten in het Grieks lezen, een paar woorden tegelijk, is de best denkbare oefening in langzaam, zorgvuldig lezen.

• Hij kwam uit de familie die de erfelijke titel van koning van Efeze droeg en droeg die volgens de overlevering over aan zijn broer.
• Hij legde zijn enige boek neer in de tempel van Artemis, een van de Zeven Wereldwonderen van de oudheid.
• Het beroemde «τα πάντα ρει» komt niet letterlijk zo voor in zijn bewaarde fragmenten; het is een latere samenvatting van zijn leer, gebaseerd op Plato’s weergave «πάντα χωρεῖ».
• De ouden koppelden hem aan Democritus als de wenende en de lachende filosoof, een contrast waar schilders vanaf de renaissance dol op waren.