Euripides

Volgens de antieke overlevering werd Euripides op het eiland Salamis geboren op precies de dag van de grote zeeslag van 480 v.Chr., wat waarschijnlijk te mooi is om waar te zijn; rond 480 is het dichtst dat we kunnen komen. Zijn ouders waren Mnesarchus en Cleito; de komediedichters grapten dat zijn moeder groente verkocht op de markt, wat ons meer vertelt over de Atheense komedie dan over haar. Hij lijkt goed opgeleid te zijn geweest en een grote bibliotheek te hebben bezeten, in die tijd een zeldzaamheid, en latere schrijvers brachten hem in verband met de filosofen Anaxagoras en Socrates.

Hij deed voor het eerst mee aan de Grote Dionysia in 455 v.Chr. en behaalde zijn eerste overwinning pas in 441. In bijna vijftig jaar schreef hij zo'n negentig stukken en won hij tijdens zijn leven maar vier keer; een vijfde prijs kwam na zijn dood, voor Βάκχαι en Ιφιγένεια εν Αυλίδι (Iphigenia in Aulis), in 405 v.Chr. door zijn zoon opgevoerd. Μήδεια, nu zijn beroemdste stuk, eindigde in 431 als laatste. Aristophanes bespotte hem in stuk na stuk, in Αχαρνής, Θεσμοφοριάζουσαι en Βάτραχοι, als een slimme, praatzieke dichter die koningen in lompen en verliefde vrouwen op het toneel zette.

Rond 408 v.Chr. verliet hij Athene, uitgeput door de oorlog en misschien door zijn publiek, voor het hof van koning Archelaus van Macedonië in Pella, waar hij Βάκχαι schreef. Hij stierf daar in 406 v.Chr. Toen het nieuws Athene bereikte, zou Sophocles zijn koor in rouw op het toneel hebben gebracht. Een grot op Salamis waar hij volgens de overlevering in eenzaamheid ging schrijven, werd in de jaren 1990 door archeologen geïdentificeerd.

Er zijn achttien tragedies bewaard, plus Ρήσος (Rhesus), dat misschien niet van hem is, en Κύκλωψ (De Cycloop), het enige volledige saterspel dat we hebben. Daaronder: Άλκηστις (Alcestis, 438 v.Chr.), over een vrouw die bereid is in de plaats van haar man te sterven; Μήδεια (431 v.Chr.), waarin een verraden buitenlandse echtgenote haar eigen kinderen doodt om Jason te straffen; Ιππόλυτος (428 v.Chr.), waarin Phaedra's verborgen liefde voor haar stiefzoon hen beiden te gronde richt; Εκάβη (Hecuba) en Τρωάδες (De Trojaanse vrouwen, 415 v.Chr.), de somberste beelden van wat oorlog de overwonnenen aandoet; Ηλέκτρα, Ελένη (Helena, 412 v.Chr.), Ιφιγένεια εν Ταύροις (Iphigenia bij de Tauriërs) en Ορέστης (408 v.Chr.); en ten slotte Βάκχαι, waarin de god Dionysus zich vreselijk wreekt op de koning van Thebe die weigert hem te vereren.

Euripides bracht de helden van de mythe terug tot menselijke maat. Zijn personages argumenteren als Atheners in de rechtbank, twijfelen aan de goden, veranderen van gedachten en worden van binnenuit getoond; Medea's lange monoloog over het lot van vrouwen is de eerste in zijn soort in de Europese literatuur. Hij gaf grote rollen aan vrouwen, slaven en vreemdelingen, en eindigde een stuk graag door een god met de toneelkraan neer te laten om de warboel op te lossen, de «από μηχανής θεός» (deus ex machina). Aristoteles noemde hem «de meest tragische van de dichters».

Veel van zijn stukken zijn bij toeval bewaard: één band van een volledige alfabetische uitgave, met de stukken van Ελένη tot Κύκλωψ, kwam ongeschonden door de middeleeuwen, terwijl van Aeschylus en Sophocles alleen geselecteerde schoolteksten over zijn. Door dat toeval kunnen we Euripides in al zijn veelzijdigheid lezen: tragedie, melodrama, bijna-komedie en romance.

Griekse leerlingen maken op hun veertiende kennis met Euripides: Ελένη (Helena) is de verplichte tragedie van het derde jaar van het Gymnasio, gelezen in vertaling. Elke zomer worden in Epidaurus Μήδεια, Βάκχαι of Τρωάδες opgevoerd; De Bacchanten van Theodoros Terzopoulos uit 1986 werd de Griekse productie die in haar tijd het meest reisde. De uitdrukking «από μηχανής θεός» wordt in het alledaagse Grieks gebruikt voor elke oplossing die uit het niets opduikt, en kranten noemen een moeder die haar kinderen kwaad doet nog altijd «μια Μήδεια». Medea werd een opera, een ballet en verscheidene films, waaronder die van Pasolini met Maria Callas. Op Salamis kun je de Grot van Euripides boven de baai van Peristeria bezoeken, en straten met de naam Ευριπίδου lopen door Athene, Thessaloniki en de meeste Griekse steden.

• Van zo'n negentig stukken won hij tijdens zijn leven maar vier eerste prijzen; Μήδεια, nu zijn meest opgevoerde werk, eindigde in 431 v.Chr. als laatste.
• Achttien of negentien van zijn stukken zijn bewaard, meer dan die van Aeschylus (zeven) en Sophocles (zeven) samen, deels omdat één band van een alfabetische uitgave bij toeval bewaard bleef.
• Hij vond niets minder dan de toneelgod uit: de «από μηχανής θεός» die aan het eind van een stuk met een kraan wordt neergelaten, is een gewoonte van Euripides.
• Archeologen die in de jaren 1990 een grot op Salamis opgroeven, vonden een aardewerkscherf met zijn naam erin gekrast, wat het antieke verhaal ondersteunt dat hij daar schreef.