Ευριπίδης

Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο Ευριπίδης γεννήθηκε στο νησί της Σαλαμίνας την ίδια μέρα με τη μεγάλη ναυμαχία του 480 π.Χ., κάτι που μάλλον είναι πολύ ωραίο για να είναι αληθινό· το «γύρω στο 480» είναι ό,τι πιο ακριβές μπορούμε να πούμε. Οι γονείς του ήταν ο Μνήσαρχος και η Κλειτώ· οι κωμικοί ποιητές αστειεύονταν ότι η μητέρα του πουλούσε λαχανικά στην αγορά, κάτι που μας λέει περισσότερα για την αθηναϊκή κωμωδία παρά για εκείνη. Φαίνεται ότι ήταν καλά μορφωμένος και ότι είχε μεγάλη βιβλιοθήκη, σπάνιο πράγμα για την εποχή, και μεταγενέστεροι συγγραφείς τον συνέδεσαν με τους φιλοσόφους Αναξαγόρα και Σωκράτη.

Πρωτοδιαγωνίστηκε στα Μεγάλα Διονύσια το 455 π.Χ. και κέρδισε την πρώτη του νίκη μόλις το 441. Σε σχεδόν πενήντα χρόνια έγραψε περίπου ενενήντα έργα και νίκησε μόνο τέσσερις φορές όσο ζούσε· ένα πέμπτο βραβείο ήρθε μετά τον θάνατό του, για τις Βάκχες και την Ιφιγένεια εν Αυλίδι, που ανέβασε ο γιος του το 405 π.Χ. Η Μήδεια, σήμερα το πιο διάσημο έργο του, ήρθε τελευταία το 431. Ο Αριστοφάνης τον σατίριζε σε έργο μετά από έργο, στους Αχαρνής, στις Θεσμοφοριάζουσες και στους Βατράχους, ως έξυπνο, φλύαρο ποιητή που ανέβαζε στη σκηνή βασιλιάδες με κουρέλια και ερωτευμένες γυναίκες.

Γύρω στο 408 π.Χ. έφυγε από την Αθήνα, εξαντλημένος από τον πόλεμο και ίσως από το κοινό του, για την αυλή του βασιλιά Αρχελάου της Μακεδονίας στην Πέλλα, όπου έγραψε τις Βάκχες. Εκεί πέθανε το 406 π.Χ. Όταν η είδηση έφτασε στην Αθήνα, λέγεται ότι ο Σοφοκλής έβγαλε τον χορό του στη σκηνή με πένθιμα ρούχα. Μια σπηλιά στη Σαλαμίνα, όπου κατά την παράδοση αποσυρόταν για να γράφει μόνος, ταυτίστηκε από αρχαιολόγους τη δεκαετία του 1990.

Σώζονται δεκαοκτώ τραγωδίες, και επιπλέον ο Ρήσος, που ίσως δεν είναι δικός του, και ο Κύκλωψ, το μόνο ολόκληρο σατυρικό δράμα που έχουμε. Ανάμεσά τους: η Άλκηστις (438 π.Χ.), για μια σύζυγο που δέχεται να πεθάνει στη θέση του άντρα της· η Μήδεια (431 π.Χ.), όπου μια προδομένη ξένη σύζυγος σκοτώνει τα ίδια της τα παιδιά για να τιμωρήσει τον Ιάσονα· ο Ιππόλυτος (428 π.Χ.), όπου ο κρυφός έρωτας της Φαίδρας για τον προγονό της καταστρέφει και τους δύο· η Εκάβη και οι Τρωάδες (415 π.Χ.), οι πιο σκοτεινές εικόνες του τι κάνει ο πόλεμος στους ηττημένους· η Ηλέκτρα, η Ελένη (412 π.Χ.), η Ιφιγένεια εν Ταύροις και ο Ορέστης (408 π.Χ.)· και τέλος οι Βάκχες, όπου ο θεός Διόνυσος παίρνει τρομερή εκδίκηση από τον βασιλιά της Θήβας που αρνείται να τον λατρέψει.

Ο Ευριπίδης κατέβασε τους ήρωες του μύθου στο ανθρώπινο μέτρο. Τα πρόσωπά του επιχειρηματολογούν σαν Αθηναίοι στα δικαστήρια, αμφιβάλλουν για τους θεούς, αλλάζουν γνώμη και παρουσιάζονται από μέσα· ο μακρύς λόγος της Μήδειας για τη μοίρα των γυναικών είναι ο πρώτος του είδους του στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Έδωσε μεγάλους ρόλους σε γυναίκες, δούλους και ξένους, και του άρεσε να τελειώνει ένα έργο κατεβάζοντας έναν θεό με τον γερανό της σκηνής για να λύσει το μπλέξιμο, τον «από μηχανής θεό». Ο Αριστοτέλης τον ονόμασε «τραγικότατο των ποιητών».

Πολλά από τα έργα του σώθηκαν από τύχη: ένας τόμος μιας πλήρους αλφαβητικής έκδοσης, με τα έργα από την Ελένη ως τον Κύκλωπα, πέρασε ακέραιος τον Μεσαίωνα, ενώ από τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή έμειναν μόνο επιλεγμένα σχολικά κείμενα. Χάρη σε αυτή τη σύμπτωση μπορούμε να διαβάσουμε τον Ευριπίδη σε όλη του την ποικιλία: τραγωδία, μελόδραμα, σχεδόν κωμωδία και ρομάντζο.

Οι Έλληνες μαθητές γνωρίζουν τον Ευριπίδη στα δεκατέσσερα: η Ελένη είναι η τραγωδία που διδάσκεται στη Γ΄ Γυμνασίου, σε μετάφραση. Κάθε καλοκαίρι η Μήδεια, οι Βάκχες ή οι Τρωάδες ανεβαίνουν στην Επίδαυρο· οι Βάκχες του Θεόδωρου Τερζόπουλου το 1986 έγιναν η ελληνική παράσταση που ταξίδεψε περισσότερο στην εποχή της. Η έκφραση «από μηχανής θεός» χρησιμοποιείται στην καθημερινή γλώσσα για κάθε λύση που έρχεται από το πουθενά, και οι εφημερίδες ακόμη αποκαλούν «μια Μήδεια» μια μητέρα που βλάπτει τα παιδιά της. Η Μήδεια έγινε όπερα, μπαλέτο και αρκετές ταινίες, ανάμεσά τους εκείνη του Παζολίνι με τη Μαρία Κάλλας. Στη Σαλαμίνα μπορείτε να επισκεφθείτε τη Σπηλιά του Ευριπίδη πάνω από τον κόλπο των Περιστεριών, και δρόμοι με το όνομα Ευριπίδου υπάρχουν στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στις περισσότερες ελληνικές πόλεις.

• Από περίπου ενενήντα έργα κέρδισε μόνο τέσσερα πρώτα βραβεία όσο ζούσε· η Μήδεια, το πιο πολυπαιγμένο έργο του σήμερα, ήρθε τελευταία το 431 π.Χ.
• Σώζονται δεκαοκτώ ή δεκαεννέα έργα του, περισσότερα από του Αισχύλου (επτά) και του Σοφοκλή (επτά) μαζί, εν μέρει επειδή ένας τόμος μιας αλφαβητικής έκδοσης σώθηκε κατά τύχη.
• Επινόησε τίποτα λιγότερο από τον θεό της σκηνής: ο «από μηχανής θεός» που κατεβαίνει με γερανό στο τέλος ενός έργου είναι ευριπίδεια συνήθεια.
• Αρχαιολόγοι που ανέσκαπταν μια σπηλιά στη Σαλαμίνα τη δεκαετία του 1990 βρήκαν ένα όστρακο με χαραγμένο το όνομά του, κάτι που στηρίζει την αρχαία ιστορία ότι έγραφε εκεί.