Mikis Theodorakis

Theodorakis urodził się 29 lipca 1925 roku na wyspie Chios, z ojca Kreteńczyka i matki pochodzącej z Çeşme w Azji Mniejszej, i dorastał w prowincjonalnych miastach: Mitylenie, Siros, Patras, Pirgos i Tripoli. Podczas okupacji niemieckiej przyłączył się do ruchu oporu w Atenach, został aresztowany i torturowany; w wojnie domowej, która potem nastąpiła, deportowano go do obozów na wyspach Ikaria i Makronisos, gdzie bito go tak ciężko, że jego zdrowie nigdy w pełni nie wróciło.

Ukończył studia w konserwatorium ateńskim i w 1954 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował analizę u Oliviera Messiaena i dyrygenturę u Eugène'a Bigota; w 1957 roku zdobył nagrodę kompozytorską na festiwalu muzycznym w Moskwie. W 1960 roku wrócił do Grecji z decyzją, która odmieniła grecką muzykę: postanowił komponować do wierszy wielkich współczesnych poetów na buzuki i dla śpiewaków ludowych. W tym samym roku zasiadał w parlamencie z ramienia Zjednoczonej Lewicy Demokratycznej (wybrany w 1964), a gdy w kwietniu 1967 roku władzę przejęli pułkownicy, jego muzyki zakazano rozkazem wojskowym. Został aresztowany, przetrzymywany w obozie Oropos, następnie internowany z rodziną w górskiej wsi Zatuna i zwolniony w 1970 roku po międzynarodowej kampanii; do upadku junty w 1974 roku mieszkał w Paryżu.

Po przywróceniu demokracji znów był posłem, a w latach 1990–92 krótko ministrem, i dyrygował własną muzyką na stadionach od Aten po Berlin. Zmarł w Atenach 2 września 2021 roku w wieku 96 lat i został pochowany, zgodnie ze swoim życzeniem, w rodzinnej wsi ojca, Galatas koło Chanii na Krecie.

Wielka idea Theodorakisa głosiła, że poważna poezja i pieśń ludowa należą do siebie. Επιτάφιος (Epitafium, 1960), lament matki nad synem zabitym podczas strajku robotników tytoniowych, do słów Janisa Ritsosa, zaśpiewany przez Grigorisa Bithikotsisa przy buzuki, otworzył drzwi; potem przyszły Αρχιπέλαγος (Archipelag) i cykl do Seferisa Επιφάνια (Epifania, 1962), zawierający Άρνηση (Odmowa), pieśń o ukrytej plaży, którą potrafi zaśpiewać każdy Grek. Jego arcydziełem jest Το Άξιον Εστί (Godne jest, 1964), ludowe oratorium do długiego poematu Odiseasa Elitisa na śpiewaka, kantora, narratora, chór i orkiestrę, w którym grecka historia staje się liturgią. Ρωμιοσύνη (Romiosini, 1966) do Ritsosa i Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (Ballada o Mauthausen, 1966) do obozowych wspomnień Iakovosa Kambanellisa, śpiewana przez Marię Farantouri, to pozostałe filary.

Za granicą jego nazwisko oznacza film Grek Zorba (1964) Michaela Cacoyannisa z Anthonym Quinnem, do którego Theodorakis napisał taniec zwany dziś sirtaki, melodię na buzuki przechodzącą od wolnej do szybkiej, która przed filmem nie istniała jako taniec ludowy. Skomponował też muzykę do filmów Z (1969) i Serpico (1973). Obok pieśni stoją trzy symfonie, Canto General do Pabla Nerudy oraz opery o Medei, Elektrze i Antygonie. Jego styl rozpoznaje się natychmiast: szerokie, śpiewne melodie, buzuki traktowane jak szlachetny instrument i rytmy zaczerpnięte z greckiego tańca.

Zacznij od pieśni: Άρνηση (Στο περιγιάλι το κρυφό), Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ i Ένα το χελιδόνι z Το Άξιον Εστί, Καημός, Βρέχει στη φτωχογειτονιά, Το τρένο φεύγει στις οχτώ, Μαργαρίτα Μαγιοπούλα. Grecy w każdym wieku śpiewają je w tawernach, na szkolnych uroczystościach i na demonstracjach, a tłumy na jego pogrzebie we wrześniu 2021 roku śpiewały je na ulicach Aten i Chanii. Sirtaki z Zorby tańczy się na zakończenie niezliczonych greckich wesel i wieczorów dla turystów. Pieśni z Το Άξιον Εστί są w szkolnych podręcznikach muzyki, a wiersze, do których napisał muzykę, czyta się w antologiach literatury. Ulice i place w całej Grecji noszą jego imię, a jego partytury i papiery przechowuje archiwum Mikisa Theodorakisa w Atenach. Uczący się łatwo nadąża za greką: jego melodie sprawiają, że słowa Elitisa, Ritsosa i Seferisa zapadają w pamięć.

• Sirtaki nie jest starym tańcem ludowym: Theodorakis skomponował je do filmu Grek Zorba w 1964 roku, łącząc wolny i szybki krok kreteński, i od tamtej pory tańczy się je jako «grecki taniec».
• W 1967 roku rozkaz wojskowy nr 13 junty uczynił przestępstwem nawet granie lub słuchanie jego muzyki.
• Studiował w Paryżu u Oliviera Messiaena i pisał balety oraz symfonie, zanim w wieku 35 lat zwrócił się ku pieśni ludowej z buzuki.
• W 1983 roku otrzymał Leninowską Nagrodę Pokoju i dyrygował własną muzyką na stadionach jeszcze grubo po osiemdziesiątce.