Nikiforos Lytras

Lytras urodził się w 1832 roku w Pyrgos, wiosce kamieniarzy marmuru na Tinos, cykladzkiej wyspie, która wydała zdumiewającą liczbę greckich malarzy i rzeźbiarzy; jego ojciec był rzeźbiarzem w marmurze. W 1850 roku wyjechał do Aten, by studiować w Szkole Sztuk (Σχολείο των Τεχνών), poprzedniczce dzisiejszej ateńskiej Szkoły Sztuk Pięknych, a w 1860 roku państwowe stypendium zaprowadziło go do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, gdzie pracował w pracowni Karla von Piloty'ego, mistrza wielkiego malarstwa historycznego. Monachium było wówczas artystyczną stolicą świata niemieckojęzycznego, a wykształceni tam Grecy, Lytras, Nikolaos Gyzis, Georgios Iakovidis i inni, znani są jako szkoła monachijska (Σχολή του Μονάχου) malarstwa greckiego.

W przeciwieństwie do Gyzisa, który pozostał w Niemczech, Lytras wrócił do domu. W 1866 roku został mianowany profesorem malarstwa w ateńskiej Szkole Sztuk i piastował to stanowisko aż do śmierci, w sumie trzydzieści osiem lat. Przez jego pracownię przeszedł niemal każdy grecki malarz następnego pokolenia, wśród nich Iakovidis, Georgios Roilos i jego własny syn Nikolaos Lytras. W 1873 roku podróżował z Gyzisem do Smyrny i Azji Mniejszej, a w 1876 do Paryża; ożenił się z Ireną Kyriakidi, z którą miał sześcioro dzieci.

Zmarł w Atenach w czerwcu 1904 roku. Mówiono wówczas, że trujące związki chemiczne w jego farbach powoli go zatruły. Nikephoros Lytras, bo tak również zapisuje się jego nazwisko, został pochowany z honorami, a jego uczniowie przejęli szkołę, którą ukształtował.

Lytras kształcił się jako malarz historyczny i jego pierwsze wielkie płótno utrzymane jest w tej podniosłej manierze: namalowana w Monachium Η Αντιγόνη εμπρός στον νεκρό Πολυνείκη (Antygona przed martwym Polinejkesem, 1865) ukazuje bohaterkę Sofoklesa przy ciele brata. Ale to, co zjednało mu miłość, to sceny rodzajowe, niewielkie obrazy codziennego greckiego życia malowane z ciepłem i bystrym okiem. Τα κάλαντα (Kolędnicy, ok. 1872) przedstawia grupę dzieci z trójkątem i bębenkiem śpiewających kolędy w drzwiach, jedno z nich trzyma latarnię; to najczęściej reprodukowany grecki obraz XIX wieku. Το φίλημα (Pocałunek, ok. 1878) chwyta młodzieńca całującego dziewczynę przez kraty okna. Ο γαλατάς (Mleczarz, ok. 1895) i Η αναμονή (Oczekiwanie, ok. 1895–1900) to ciche portrety zwykłych ludzi w codziennym świetle.

Malował też historię własnego stulecia. Ψαριανό μοιρολόι (Lament na Psarze, ok. 1888) ukazuje kobiety opłakujące zniszczenie wyspy Psara w 1824 roku, a wcześniejsze płótno pokazuje Kanarisa podpalającego turecki okręt flagowy w 1822 roku. Jego styl to styl monachijski: staranny rysunek, ciemne ciepłe tony, światło padające na twarze i dłonie, każdy przedmiot starannie umieszczony. Nowy był temat. Przed Lytrasem malarstwo greckie oznaczało ikony i portrety; on i jego przyjaciele sprawili, że grecka wieś, greckie dziecko i grecka ulica stały się godne namalowania.

Lytrasa nazywa się patriarchą nowogreckiego malarstwa i tytuł ten nie jest tylko komplementem: poprzez jego uczniów całe malarstwo greckie aż po XX wiek wywodzi się z jego pracowni. Galeria Narodowa (Εθνική Πινακοθήκη) w Atenach, ponownie otwarta w 2021 roku, poświęca jego pracom całą salę, w tym Antygonie, a Muzeum Artystów Tinijskich w mieście Tinos pokazuje razem malarzy i rzeźbiarzy wyspy. Ulice o nazwie Νικηφόρου Λύτρα istnieją w Atenach i innych greckich miastach. Co roku w grudniu Τα κάλαντα reprodukowane są na kartkach świątecznych, w gazetach i w telewizji, tak że obraz stał się tym, co Grecy widzą, gdy myślą o kolędach. Uczący się może po prostu wyszukać obraz, nazwać po grecku to, co na nim widać, a potem posłuchać prawdziwych kolęd śpiewanych w Wigilię.

• Pyrgos na Tinos, jego miejsce urodzenia, to wioska kamieniarzy marmuru, która wydała także rzeźbiarza Giannoulisa Chalepasa; Gyzis urodził się kilka kilometrów dalej.
• Uczył w ateńskiej Szkole Sztuk od 1866 roku aż do śmierci w 1904, trzydzieści osiem lat, dłużej niż jakikolwiek inny profesor malarstwa.
• Jego syn Nikolaos Lytras (1883–1927) również został malarzem i profesorem, w znacznie swobodniejszym, impresjonistycznym stylu.
• Dzieci na obrazie Τα κάλαντα niosą trójkąt, instrument, który greckie dzieci do dziś zabierają, gdy chodzą kolędować od drzwi do drzwi.