Νικηφόρος Λύτρας

Ο Λύτρας γεννήθηκε το 1832 στον Πύργο, ένα χωριό μαρμαρογλυπτών της Τήνου, του κυκλαδίτικου νησιού που έβγαλε εντυπωσιακό αριθμό Ελλήνων ζωγράφων και γλυπτών· ο πατέρας του ήταν μαρμαρογλύπτης. Το 1850 πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει στο Σχολείο των Τεχνών, τον πρόγονο της σημερινής Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, και το 1860 μια κρατική υποτροφία τον οδήγησε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου, όπου εργάστηκε στο εργαστήριο του Καρλ φον Πιλότι, του δασκάλου της μεγάλης ιστορικής ζωγραφικής. Το Μόναχο ήταν τότε η καλλιτεχνική πρωτεύουσα του γερμανόφωνου κόσμου, και οι Έλληνες που σπούδασαν εκεί, ο Λύτρας, ο Νικόλαος Γύζης, ο Γεώργιος Ιακωβίδης και άλλοι, είναι γνωστοί ως η Σχολή του Μονάχου της ελληνικής ζωγραφικής.

Σε αντίθεση με τον Γύζη, που έμεινε στη Γερμανία, ο Λύτρας γύρισε στην πατρίδα. Το 1866 διορίστηκε καθηγητής ζωγραφικής στο Σχολείο των Τεχνών στην Αθήνα, θέση που κράτησε ως τον θάνατό του, τριάντα οκτώ χρόνια συνολικά. Σχεδόν κάθε Έλληνας ζωγράφος της επόμενης γενιάς πέρασε από την τάξη του, ανάμεσά τους ο Ιακωβίδης, ο Γεώργιος Ροϊλός και ο ίδιος του ο γιος Νικόλαος Λύτρας. Ταξίδεψε με τον Γύζη στη Σμύρνη και τη Μικρά Ασία το 1873 και στο Παρίσι το 1876, και παντρεύτηκε την Ειρήνη Κυριακίδη, με την οποία απέκτησε έξι παιδιά.

Πέθανε στην Αθήνα τον Ιούνιο του 1904. Λεγόταν τότε ότι οι τοξικές χημικές ουσίες των χρωμάτων του τον είχαν δηλητηριάσει σιγά σιγά. Ο Λύτρας κηδεύτηκε με τιμές, και οι μαθητές του ανέλαβαν τη σχολή που εκείνος είχε διαμορφώσει.

Ο Λύτρας εκπαιδεύτηκε ως ιστορικός ζωγράφος, και ο πρώτος μεγάλος πίνακάς του ανήκει σε αυτό το μεγαλόπρεπο ύφος: Η Αντιγόνη εμπρός στον νεκρό Πολυνείκη (1865), ζωγραφισμένη στο Μόναχο, δείχνει την ηρωίδα του Σοφοκλή μπροστά στο σώμα του αδελφού της. Αυτό όμως που τον έκανε αγαπητό ήταν οι ηθογραφικές σκηνές του, μικρές εικόνες της καθημερινής ελληνικής ζωής ζωγραφισμένες με ζεστασιά και οξύ βλέμμα. Τα κάλαντα (περ. 1872) δείχνουν μια ομάδα παιδιών με τρίγωνο και τύμπανο που λένε τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα σε μια πόρτα, το ένα κρατώντας φανάρι· είναι ο πιο πολυαναπαραγμένος ελληνικός πίνακας του δέκατου ένατου αιώνα. Το φίλημα (περ. 1878) πιάνει έναν νέο να φιλά μια κοπέλα μέσα από τα κάγκελα ενός παραθύρου. Ο γαλατάς (περ. 1895) και Η αναμονή (περ. 1895–1900) είναι ήσυχα πορτρέτα απλών ανθρώπων στο φως της καθημερινότητας.

Ζωγράφισε επίσης την ιστορία του δικού του αιώνα. Το Ψαριανό μοιρολόι (περ. 1888) δείχνει γυναίκες να θρηνούν μετά την καταστροφή των Ψαρών το 1824, και ένας παλαιότερος πίνακας δείχνει τον Κανάρη να πυρπολεί την τουρκική ναυαρχίδα το 1822. Το ύφος του είναι το ύφος του Μονάχου: προσεκτικό σχέδιο, σκούροι ζεστοί τόνοι, φως που πέφτει σε πρόσωπα και χέρια, κάθε αντικείμενο τοποθετημένο με φροντίδα. Το καινούργιο ήταν το θέμα. Πριν από τον Λύτρα, ελληνική ζωγραφική σήμαινε εικόνες και πορτρέτα· εκείνος και οι φίλοι του έκαναν το ελληνικό χωριό, το ελληνικό παιδί και τον ελληνικό δρόμο άξια να ζωγραφιστούν.

Ο Λύτρας ονομάζεται πατριάρχης της νεοελληνικής ζωγραφικής, και ο τίτλος δεν είναι μόνο φιλοφρόνηση: μέσω των μαθητών του, ολόκληρη η ελληνική ζωγραφική ως τον εικοστό αιώνα κατάγεται από την τάξη του. Η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα, που άνοιξε ξανά το 2021, παρουσιάζει μια αίθουσα με έργα του, μαζί και την Αντιγόνη, και το Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών στη Χώρα της Τήνου παρουσιάζει μαζί τους ζωγράφους και τους γλύπτες του νησιού. Οδοί με το όνομα Νικηφόρου Λύτρα υπάρχουν στην Αθήνα και σε άλλες ελληνικές πόλεις. Κάθε Δεκέμβριο Τα κάλαντα αναπαράγονται σε χριστουγεννιάτικες κάρτες, σε εφημερίδες και στην τηλεόραση, έτσι ώστε ο πίνακας έχει γίνει η εικόνα που βλέπουν οι Έλληνες όταν σκέφτονται τα κάλαντα. Όποιος μαθαίνει ελληνικά μπορεί απλώς να αναζητήσει την εικόνα, να ονομάσει στα ελληνικά όσα βλέπει σε αυτήν και έπειτα να ακούσει τα πραγματικά κάλαντα που λέγονται την παραμονή των Χριστουγέννων.

• Ο Πύργος της Τήνου, η γενέτειρά του, είναι χωριό μαρμαράδων που έβγαλε επίσης τον γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά· ο Γύζης γεννήθηκε λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα.
• Δίδαξε στο Σχολείο των Τεχνών στην Αθήνα από το 1866 ως τον θάνατό του το 1904, τριάντα οκτώ χρόνια, περισσότερο από κάθε άλλον καθηγητή ζωγραφικής.
• Ο γιος του Νικόλαος Λύτρας (1883–1927) έγινε επίσης ζωγράφος και καθηγητής, σε πολύ πιο ελεύθερο, ιμπρεσιονιστικό ύφος.
• Τα παιδιά στα Κάλαντα κρατούν τρίγωνο, το όργανο που τα ελληνόπουλα φέρνουν ακόμη όταν λένε τα κάλαντα από πόρτα σε πόρτα.