Οδυσσέας Ελύτης

Γεννήθηκε ως Οδυσσέας Αλεπουδέλης στο Ηράκλειο της Κρήτης στις 2 Νοεμβρίου 1911, το μικρότερο παιδί μιας οικογένειας από τη Λέσβο που είχε πλουτίσει από τη σαπωνοποιία. Η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα το 1914, και τα νησιά του Αιγαίου, πάνω απ' όλα η Λέσβος, έγιναν το τοπίο των καλοκαιριών του και αργότερα των ποιημάτων του. Σπούδασε νομικά χωρίς να τελειώσει, ανακάλυψε τον γαλλικό υπερρεαλισμό και τους ζωγράφους, και δημοσίευσε τα πρώτα του ποιήματα το 1935 στο περιοδικό Τα Νέα Γράμματα με το ψευδώνυμο Ελύτης, όνομα που διάλεξε για να μη συγχέεται με την οικογενειακή επιχείρηση.

Τον χειμώνα του 1940–41 υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός στο αλβανικό μέτωπο ενάντια στην ιταλική εισβολή, εμπειρία από την οποία γεννήθηκε το Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (1945). Μετά τον πόλεμο έζησε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι (1948–52 και ξανά 1969–71, στη διάρκεια της δικτατορίας), όπου συνδέθηκε φιλικά με τον Πικάσο, τον Ματίς και τους υπερρεαλιστές, αλλά η Αθήνα παρέμεινε το σπίτι του.

Το Νόμπελ του 1979 τον έκανε δημόσιο πρόσωπο, κάτι που δεν του άρεσε· έζησε ήσυχα σε ένα διαμέρισμα στην οδό Σκουφά στην Αθήνα, έφτιαχνε κολάζ, μετέφρασε Σαπφώ και Ρεμπώ, και συνέχισε να δημοσιεύει ως το τέλος. Πέθανε στην Αθήνα στις 18 Μαρτίου 1996 και τάφηκε στο Α΄ Νεκροταφείο.

Οι πρώτες του συλλογές, Προσανατολισμοί (1940) και Ήλιος ο Πρώτος (1943), είναι φωτεινά, υπερρεαλιστικά ποιήματα για τη νιότη, τη θάλασσα και το φως του Αιγαίου. Έπειτα, μετά από δεκατέσσερα χρόνια σιωπής, ήρθε Το Άξιον Εστί (1959), ένα μακρύ ποίημα με τη μορφή ορθόδοξης λειτουργίας, σε τρία μέρη, όπου η ζωή του ποιητή, ο πόλεμος, η γερμανική Κατοχή και ο εμφύλιος συγχωνεύονται με την ιστορία της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού τοπίου. Οι πιο διάσημοι στίχοι του, «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι» και «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού», έγιναν τα πιο γνωστά τραγούδια της Ελλάδας όταν ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε το ποίημα ως ορατόριο το 1964, με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση στο τραγούδι.

Το Μονόγραμμα (1972) είναι ένα ενιαίο ερωτικό ποίημα σε επτά μέρη, εκείνο με το ρεφρέν «Θα πενθώ πάντα, μ' ακούς; για σένα», και πιθανότατα το πιο πολυαναφερόμενο ελληνικό ερωτικό ποίημα του εικοστού αιώνα. Η Μαρία Νεφέλη (1978) είναι ένας διάλογος ανάμεσα στον ποιητή και μια νέα γυναίκα της δεκαετίας του 1970, ενώ Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας (1971) και Τα Ρω του Έρωτα (1972) είναι σύντομα, τραγουδιστικά ποιήματα γραμμένα για να μελοποιηθούν. Τα ελληνικά του Ελύτη είναι αισθησιακά και ακριβή: καθημερινές λέξεις για τη θάλασσα, τον άνεμο, την πέτρα και το φως μπαίνουν δίπλα σε λέξεις από βυζαντινούς ύμνους και τον Όμηρο, και το αποτέλεσμα είναι μια γλώσσα που μοιάζει αρχαία και φρεσκοπλυμένη ταυτόχρονα.

Για να γνωρίσετε τον Ελύτη, ακούστε το Άξιον Εστί του Θεοδωράκη: το «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» και το «Ένα το χελιδόνι» τραγουδιούνται σε κάθε συναυλία Θεοδωράκη και σε αμέτρητες διαδηλώσεις, και οι περισσότεροι Έλληνες ξέρουν τις μελωδίες χωρίς να θυμούνται ότι οι στίχοι είναι ποίημα νομπελίστα. Ο Θεοδωράκης μελοποίησε επίσης το «Του μικρού βοριά» και τη «Μαρίνα» από τον κύκλο Μικρές Κυκλάδες. Το Μονόγραμμα διαβάζεται δυνατά σε γάμους και παρατίθεται σε κάρτες του Αγίου Βαλεντίνου. Οι μαθητές διαβάζουν Ελύτη στο λύκειο, ιδίως το Άξιον Εστί και το ποίημα για τον χαμένο ανθυπολοχαγό, και η Αθήνα, το Ηράκλειο και πολλές άλλες πόλεις έχουν οδό Οδυσσέα Ελύτη. Το 2011, εκατό χρόνια από τη γέννησή του, ανακηρύχθηκε Έτος Ελύτη στην Ελλάδα, με εκθέσεις τόσο των κολάζ όσο και των ποιημάτων του.

• Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Αλεπουδέλης· το ψευδώνυμο Ελύτης λέγεται ότι συνδυάζει ήχους από λέξεις που αγαπούσε, όπως Ελλάδα, ελπίδα, ελευθερία και Ελένη.
• Δεν πήρε ποτέ πανεπιστημιακό πτυχίο και δεν κράτησε ποτέ για πολύ μια κανονική δουλειά· ζούσε από την οικογενειακή επιχείρηση και αργότερα από τα βιβλία του.
• Ο Ελύτης ήταν και εικαστικός: έφτιαξε εκατοντάδες κολάζ από αποκόμματα περιοδικών και παλιές γκραβούρες, που εκτέθηκαν στην Αθήνα και στο εξωτερικό.
• Η επιτροπή Νόμπελ το 1979 επαίνεσε την ποίησή του επειδή απεικονίζει τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργικότητα με φόντο την ελληνική παράδοση.