Odysseas Elytis

Hij werd op 2 november 1911 als Odysseas Alepoudelis geboren in Heraklion op Kreta, het jongste kind van een familie van Lesbos die rijk was geworden met de zeepfabricage. De familie verhuisde in 1914 naar Athene, en de eilanden van de Egeïsche Zee, Lesbos voorop, vormden het landschap van zijn zomers en later van zijn gedichten. Hij studeerde rechten zonder af te studeren, ontdekte het Franse surrealisme en de schilders, en publiceerde zijn eerste gedichten in 1935 in het tijdschrift Τα Νέα Γράμματα onder het pseudoniem Elytis, een naam die hij koos om niet met het familiebedrijf verward te worden.

In de winter van 1940–41 diende hij als tweede luitenant aan het Albanese front tegen de Italiaanse invasie, een ervaring die het Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας (Heldhaftig en treurig lied voor de verloren tweede luitenant van Albanië, 1945) opleverde. Na de oorlog woonde hij lange periodes in Parijs (1948–52 en opnieuw 1969–71, tijdens de dictatuur), waar hij bevriend raakte met Picasso, Matisse en de surrealisten, maar Athene bleef zijn thuis.

De Nobelprijs van 1979 maakte hem tot een publiek figuur, wat hij niet prettig vond; hij woonde rustig in een flat aan de Skoufastraat in Athene, maakte collages, vertaalde Sappho en Rimbaud en bleef tot het einde publiceren. Hij stierf op 18 maart 1996 in Athene en werd begraven op de Eerste Begraafplaats.

Zijn eerste bundels, Προσανατολισμοί (Oriëntaties, 1940) en Ήλιος ο Πρώτος (Zon de Eerste, 1943), zijn heldere, surrealistische gedichten over jeugd, de zee en het Egeïsche licht. Daarna, na veertien jaar stilte, kwam Το Άξιον Εστί (Het is waardig, 1959), een lang gedicht in de vorm van een orthodoxe liturgie, in drie delen, waarin het leven van de dichter, de oorlog, de Duitse bezetting en de burgeroorlog versmelten met de geschiedenis van de Griekse taal en het Griekse landschap. De beroemdste regels, «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι» en «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού», werden de bekendste liederen van Griekenland toen Mikis Theodorakis het gedicht in 1964 als oratorium op muziek zette, met Grigoris Bithikotsis als zanger.

Το Μονόγραμμα (Het Monogram, 1972) is één liefdesgedicht in zeven delen, dat met het refrein «Θα πενθώ πάντα, μ' ακούς; για σένα» (Ik zal altijd rouwen, hoor je? om jou), en waarschijnlijk het meest geciteerde Griekse liefdesgedicht van de twintigste eeuw. Μαρία Νεφέλη (Maria Nefeli, 1978) is een dialoog tussen de dichter en een jonge vrouw uit de jaren zeventig, en Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας (De Soevereine Zon, 1971) en Τα Ρω του Έρωτα (De Rho's van de Liefde, 1972) zijn korte, liedachtige gedichten die geschreven zijn om op muziek gezet te worden. Het Grieks van Elytis is zinnelijk en precies: alledaagse woorden voor zee, wind, steen en licht staan naast woorden uit Byzantijnse hymnen en Homerus, en het resultaat is een taal die tegelijk oeroud en pas gewassen aanvoelt.

Wie Elytis wil leren kennen, luistert naar het Άξιον Εστί van Theodorakis: «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» en «Ένα το χελιδόνι» worden op elk Theodorakis-concert en bij talloze demonstraties gezongen, en de meeste Grieken kennen de melodieën zonder te beseffen dat de woorden een Nobelgedicht zijn. Theodorakis zette ook «Του μικρού βοριά» en «Μαρίνα» uit de cyclus Μικρές Κυκλάδες op muziek. Το Μονόγραμμα wordt op bruiloften voorgelezen en op valentijnskaarten geciteerd. Leerlingen lezen Elytis op het lyceum, vooral het Άξιον Εστί en het gedicht over de verloren luitenant, en Athene, Heraklion en veel andere steden hebben een straat die Οδυσσέα Ελύτη heet. Het jaar 2011, honderd jaar na zijn geboorte, werd in Griekenland uitgeroepen tot het Jaar van Elytis, met tentoonstellingen van zijn collages en van zijn gedichten.

• Zijn echte achternaam was Alepoudelis; het pseudoniem Elytis zou klanken verenigen uit woorden waar hij van hield, zoals Ελλάδα, ελπίδα, ελευθερία en Ελένη.
• Hij rondde nooit een universitaire studie af en had nooit lang een vaste baan; hij leefde van het familiebedrijf en later van zijn boeken.
• Elytis was ook beeldend kunstenaar: hij maakte honderden collages van tijdschriftknipsels en oude gravures, tentoongesteld in Athene en in het buitenland.
• Het Nobelcomité prees in 1979 zijn poëzie omdat ze de strijd van de moderne mens om vrijheid en creativiteit uitbeeldt tegen de achtergrond van de Griekse traditie.