Theofilos Chatzimichail

Theofilos werd rond 1870 geboren in Varia, een dorp vlak buiten Mytilini op het eiland Lesbos, in een arm gezin; zijn vader zou schoenmaker zijn geweest en zijn grootvader van moederskant iconenschilder. Hij ging weinig naar school, was linkshandig en verlegen, en tekende van kinds af aan op alles wat hij kon vinden. Als jonge man vertrok hij naar Smyrna, waar hij volgens de overlevering een tijdlang als portier bij het Griekse consulaat werkte en begon te schilderen.

Rond 1897 stak hij over naar het Griekse vasteland en vestigde hij zich in de streek van Volos en de berg Pilion, waar hij zo'n dertig jaar bleef. Hij bezat vrijwel niets en leefde van het schilderen: een winkelier of boer gaf hem eten, wat geld of een slaapplaats, en Theofilos bedekte een muur van het huis, het koffiehuis of de molen met veldslagen, heiligen, landschappen en portretten. Hij droeg altijd de foustanella, de geplooide rok van de strijders van 1821, en op feestdagen voerde hij zijn eigen historische optochten op, verkleed als Alexander de Grote met de dorpskinderen als zijn leger. Veel mensen zagen hem als een onschuldige zonderling.

In 1927 keerde hij terug naar Lesbos. Daar werd hij rond 1929 ontdekt door Stratis Eleftheriadis, een in Mytilini geboren uitgever en kunstcriticus die in Parijs beroemd was onder de naam Tériade; hij gaf hem doek, verf en opdrachten en kocht zijn werk. Theofilos stierf in maart 1934 in Varia, vóór de Parijse tentoonstellingen, met als hoogtepunt het Louvre in 1961, die zijn naam in het buitenland bekend maakten.

Theofilos schilderde waarover de Grieken zongen en verhalen vertelden. Zijn lievelingsonderwerpen waren de helden van de Onafhankelijkheidsoorlog, Kolokotronis, Athanasios Diakos, Katsantonis en Markos Botsaris, in foustanella midden in de strijd, en Alexander de Grote, die hij keer op keer schilderde als een Griekse volksheld met een glanzende helm. Daarnaast zette hij taferelen uit het epos Ερωτόκριτος (Erotokritos), Adam en Eva, antieke goden en het gewone leven dat hij om zich heen zag: oogsten, vissers, herders, dansers, een bruiloft, een bakker bij zijn oven, met de eilanden en bergen van Griekenland op de achtergrond.

Zijn stijl wordt naïef of volks genoemd omdat hij de regels van de academische schilderkunst nooit heeft geleerd: geen perspectief, figuren in vlakke, felle kleuren, elk blad en elke bloem apart getekend, en vaak een handgeschreven bijschrift dat uitlegt wie wie is. Toch is zijn gevoel voor kleur en compositie trefzeker, en zijn beelden hebben de directheid van Byzantijnse iconen en de geborduurde patronen van de dorpsklederdracht, die zijn echte leerscholen waren. Het grootste bewaard gebleven werk is de reeks muurschilderingen die hij in 1912 maakte in het huis van Giannis Kontos in Anakasia, boven Volos, dat nu een museum is. De meeste van zijn muurschilderingen in de Pilion zijn overgewit of verloren gegaan, en wat we vandaag hebben zijn vooral de verplaatsbare werken op doek, hout en karton die hij in zijn laatste jaren voor Tériade maakte.

Twee musea zijn aan hem gewijd. Het Theofilos Museum in Varia, gebouwd door Tériade en in 1965 geopend bij de geboorteplaats van de schilder, bezit zo'n 85 van zijn schilderijen; een paar stappen verderop staat het Tériade Museum, en in Anakasia bij Volos kun je het huis Kontos bezoeken met de muurschilderingen uit 1912 op zijn muren. Dichters bezorgden hem zijn faam: Odysseas Elytis schreef het essay Ο ζωγράφος Θεόφιλος (De schilder Theofilos) en ook Giorgos Seferis schreef over hem, beiden in 1947, en na hen werd Theofilos het voorbeeld van een eigen Griekse manier van kijken. Zijn beelden staan in schoolboeken, op affiches en op postzegels, en zijn Alexander, zijn Erotokritos en zijn dansende dorpelingen horen bij de meest geliefde beelden van het moderne Griekenland.

• Hij heeft nooit een atelier gehad: het grootste deel van zijn levenswerk werd rechtstreeks op de muren van koffiehuizen, winkels, molens en huizen geschilderd, in ruil voor eten en een bed.
• Hij droeg elke dag de foustanella en verkleedde zich op feestdagen als Alexander de Grote, die de dorpskinderen aanvoerde in schijngevechten.
• Zijn werk werd in 1961 getoond in het Louvre in Parijs, dankzij Tériade, de uitgever van Matisse en Picasso, die uit dezelfde stad kwam.
• Het huis dat hij in 1912 in Anakasia beschilderde staat er nog en kan als museum worden bezocht.