Theofilos Haxhimihail

Theofilosi lindi rreth vitit 1870 në Varia, një fshat fare pranë Mitilinit në ishullin e Lesbosit, në një familje të varfër; thuhet se i ati ishte këpucar dhe gjyshi nga nëna piktor ikonash. Shkoi pak në shkollë, ishte mëngjarash dhe i turpshëm, dhe që në fëmijëri vizatonte mbi çdo gjë që gjente. Si djalë i ri u nis për në Smirnë, ku sipas traditës punoi për një kohë si portier në konsullatën greke dhe nisi të pikturonte.

Rreth vitit 1897 kaloi në Greqinë kontinentale dhe u vendos në krahinën e Volosit dhe të malit Pilion, ku qëndroi rreth tridhjetë vjet. Nuk kishte pothuaj asgjë dhe jetonte nga piktura: një dyqanxhi a një bujk i jepte ushqim, pak para ose një vend për të fjetur, dhe Theofilosi mbulonte një mur të shtëpisë, të kafenesë a të mullirit me beteja, shenjtorë, peizazhe dhe portrete. Mbante gjithmonë fustanellën, fundin me pala të luftëtarëve të 1821-shit, dhe ditëve të festave vinte në skenë parakalimet e veta historike, i veshur si Aleksandri i Madh me fëmijët e fshatit për ushtri. Shumë njerëz e trajtonin si një njeri të çuditshëm e të padëmshëm.

Më 1927 u kthye në Lesbos. Atje, rreth vitit 1929, e zbuloi Stratis Eleftheriadhis, botues dhe kritik arti i lindur në Mitilini dhe i famshëm në Paris me emrin Tériade, i cili i dha pëlhurë, bojëra dhe porosi dhe ia bleu veprat. Theofilosi vdiq në Varia në mars 1934, para ekspozitave të Parisit, që kulmuan në Luvër më 1961 dhe që ia bënë emrin të njohur jashtë vendit.

Theofilosi pikturonte atë që grekët këndonin dhe rrëfenin. Temat e tij të parapëlqyera ishin heronjtë e Luftës së Pavarësisë, Kolokotronis, Athanasios Dhiakos, Kacandonis dhe Markos Bocaris, të paraqitur me fustanellë në mes të betejës, dhe Aleksandri i Madh, të cilin e pikturoi herë pas here si hero popullor grek me përkrenare të shndritshme. Pranë tyre vinte skena nga poema Ερωτόκριτος (Erotokritos), Adamin dhe Evën, perënditë e lashta dhe jetën e zakonshme që shihte rreth vetes: të korra, peshkatarë, barinj, valltarë, një dasmë, një bukëpjekës te furra e tij, me ishujt dhe malet e Greqisë pas tyre.

Stili i tij quhet naiv ose popullor, sepse nuk i mësoi kurrë rregullat e pikturës akademike: pa perspektivë, figura me ngjyra të sheshta e të ndezura, çdo gjethe dhe çdo lule e vizatuar veçmas, dhe shpesh një mbishkrim i shkruar me dorë që shpjegon kush është kush. E megjithatë ndjesia e tij për ngjyrën dhe kompozimin është e sigurt, dhe pikturat e tij kanë drejtpërdrejtësinë e ikonave bizantine dhe të motiveve të qëndisura të kostumit fshatar, që ishin shkollat e tij të vërteta. Vepra më e madhe që ruhet është tërësia e afreskeve që pikturoi më 1912 në shtëpinë e Janis Kondosit në Anakasia, mbi Volos, e cila sot është muze. Shumica e pikturave të tij murale në Pilion u lyen me gëlqere ose humbën, dhe ajo që kemi sot janë kryesisht veprat e lëvizshme mbi pëlhurë, dru dhe karton që bëri në vitet e fundit për Tériade-in.

Dy muze i janë kushtuar atij. Muzeu Theofilos në Varia, i ndërtuar nga Tériade dhe i hapur më 1965 pranë vendlindjes së piktorit, ruan rreth 85 piktura të tij; disa hapa më tej ngrihet Muzeu Tériade, dhe në Anakasia pranë Volosit mund të vizitohet shtëpia e Kondosit me afresket e vitit 1912 nëpër muret e saj. Famën ia dhanë poetët: Odiseas Elitis shkroi esenë Ο ζωγράφος Θεόφιλος (Piktori Theofilos) dhe Jorgos Seferis shkroi gjithashtu për të, të dy më 1947, dhe pas tyre Theofilosi u bë modeli i një mënyre të mirëfilltë greke të të parit. Pikturat e tij shfaqen në librat e shkollës, në afishe dhe në pulla postare, dhe Aleksandri i tij, Erotokritosi i tij dhe fshatarët e tij që vallëzojnë janë ndër imazhet më të dashura të Greqisë moderne.

• Nuk pati kurrë atelie: pjesa më e madhe e veprës së jetës së tij u pikturua drejtpërdrejt mbi muret e kafeneve, dyqaneve, mullinjve dhe shtëpive në këmbim të ushqimit dhe një shtrati.
• Mbante fustanellën çdo ditë dhe ditëve të festave vishej si Aleksandri i Madh, duke i prirë fëmijët e fshatit në beteja për shaka.
• Vepra e tij u ekspozua në Luvër, në Paris, më 1961, falë Tériade-it, botuesit të Matisse-it dhe Picasso-s, që vinte nga i njëjti qytet.
• Shtëpia që pikturoi në Anakasia më 1912 është ende në këmbë dhe mund të vizitohet si muze.