Mikis Theodorakis

Theodorakis lindi më 29 korrik 1925 në ishullin e Hiosit, nga një baba kretas dhe një nënë nga Çeşme e Azisë së Vogël, dhe u rrit në qytete provinciale: Mitilini, Siros, Patra, Pirgos dhe Tripoli. Gjatë pushtimit gjerman iu bashkua rezistencës në Athinë dhe u arrestua e u torturua; në luftën civile që pasoi u internua në kampet e ishujve Ikaria dhe Makronisos, ku u rrah aq rëndë sa shëndeti i tij nuk u përmirësua kurrë plotësisht.

Përfundoi studimet në Konservatorin e Athinës dhe më 1954 shkoi në Paris, ku studioi analizë me Olivier Messiaen dhe dirigjim me Eugène Bigot; më 1957 fitoi një çmim kompozimi në festivalin muzikor të Moskës. Më 1960 u kthye në Greqi me një vendim që ndryshoi muzikën greke: t'i vinte në muzikë poetët e mëdhenj modernë për buzuki dhe këngëtarë popullorë. Po atë vit ishte në parlament për Të Majtën Demokratike të Bashkuar (i zgjedhur më 1964), dhe kur kolonelët morën pushtetin në prill 1967, muzika e tij u ndalua me urdhër të ushtrisë. U arrestua, u mbajt në kampin e Oroposit, pastaj u izolua bashkë me familjen në fshatin malor Zatuna dhe u lirua më 1970 pas një fushate ndërkombëtare; jetoi në Paris derisa ra junta më 1974.

Pas rivendosjes së demokracisë ishte sërish deputet dhe për pak kohë ministër më 1990–92, dhe dirigjoi muzikën e vet në stadiume nga Athina në Berlin. Vdiq në Athinë më 2 shtator 2021, në moshën 96-vjeçare, dhe u varros, siç dëshironte, në fshatin e të atit, Galatas, pranë Hanias në Kretë.

Ideja e madhe e Theodorakis ishte se poezia serioze dhe kënga popullore shkojnë bashkë. Επιτάφιος (Epitaf, 1960), vajtimi i një nëne për të birin e vrarë në një grevë të punëtorëve të duhanit, shkruar nga Janis Ricos dhe kënduar nga Grigoris Bithikotsis me buzuki, hapi derën; pasuan Αρχιπέλαγος (Arkipelag) dhe cikli mbi Seferisin Επιφάνια (Epifani, 1962), ku gjendet Άρνηση (Mohim), kënga për një plazh të fshehtë që çdo grek mund ta këndojë. Kryevepra e tij është Το Άξιον Εστί (I denjë është, 1964), një oratorio popullore mbi poemën e gjatë të Odiseas Elitisit për këngëtar, psalt, rrëfimtar, kor dhe orkestër, ku historia greke bëhet liturgji. Ρωμιοσύνη (Romiosini, 1966) mbi Ricosin dhe Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (Balada e Mauthauzenit, 1966) mbi kujtimet e kampit të Jakovos Kambanelisit, kënduar nga Maria Farantouri, janë shtyllat e tjera.

Jashtë vendit emri i tij do të thotë Zorba Greku (1964), filmi i Michael Cacoyannis me Anthony Quinn, për të cilin Theodorakis shkroi vallen që sot quhet sirtaki, një melodi për buzuki nga e ngadalta në të shpejtën, që nuk ekzistonte si valle popullore para filmit. Ai kompozoi edhe muzikën e filmave Z (1969) dhe Serpico (1973). Krahas këngëve qëndrojnë tri simfoni, Canto General mbi Pablo Nerudën dhe opera për Medenë, Elektrën dhe Antigonën. Stili i tij njihet menjëherë: melodi të gjera që këndohen lehtë, buzuki i trajtuar si instrument fisnik dhe ritme të marra nga vallja greke.

Filloni me këngët: Άρνηση (Στο περιγιάλι το κρυφό), Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ dhe Ένα το χελιδόνι nga Το Άξιον Εστί, Καημός, Βρέχει στη φτωχογειτονιά, Το τρένο φεύγει στις οχτώ, Μαργαρίτα Μαγιοπούλα. Grekë të çdo moshe i këndojnë nëpër taverna, në festat e shkollës dhe në protesta, dhe turmat në funeralin e tij në shtator 2021 i kënduan nëpër rrugët e Athinës dhe të Hanias. Sirtaki i Zorbës kërcehet në fund të panumërta dasmash greke dhe mbrëmjesh turistike. Këngë nga Το Άξιον Εστί gjenden në librat shkollorë të muzikës, dhe poezitë që ai vuri në muzikë lexohen në antologjitë e letërsisë. Rrugë dhe sheshe anembanë Greqisë mbajnë emrin e tij, dhe partiturat e dokumentet e tij ruhen në arkivin Mikis Theodorakis në Athinë. Një nxënës e ndjek greqishten me lehtësi: melodite e tij i bëjnë fjalët e Elitisit, Ricosit dhe Seferisit të ngulen në mendje.

• Sirtaki nuk është valle e vjetër popullore: Theodorakis e kompozoi për Zorba Grekun më 1964, duke përzier një hap kretas të ngadaltë dhe një të shpejtë, dhe që atëherë kërcehet si «vallja greke».
• Më 1967 Urdhri Ushtarak nr. 13 i juntës e bëri krim madje edhe të luaje apo të dëgjoje muzikën e tij.
• Studioi në Paris me Olivier Messiaen dhe shkroi balete e simfoni para se t'i kthehej, në moshën 35-vjeçare, këngës popullore me buzuki.
• Mori Çmimin Lenin për Paqen më 1983 dhe dirigjoi muzikën e vet në stadiume deri thellë në të tetëdhjetat e tij.