Αίσωπος

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τη ζωή του Αισώπου προέρχονται από ιστορίες που ειπώθηκαν πολύ μετά τον θάνατό του. Η πρώτη αναφορά βρίσκεται στον Ηρόδοτο, τον πέμπτο αιώνα π.Χ.: λέει ότι ο Αίσωπος ήταν δούλος στο νησί της Σάμου, ιδιοκτησία κάποιου Ιάδμονα, και ότι σκοτώθηκε από τους Δελφούς, οι οποίοι αργότερα πλήρωσαν αποζημίωση για τον θάνατό του. Μεταγενέστεροι συγγραφείς προσθέτουν ότι καταγόταν από τη Θράκη ή τη Φρυγία, ότι απελευθερώθηκε χάρη στην εξυπνάδα του και ότι ταξίδεψε στις αυλές βασιλιάδων, λύνοντας διαμάχες με μια καλά διαλεγμένη ιστορία. Οι παραδοσιακές χρονολογίες, περίπου 620 έως 564 π.Χ., δεν είναι παρά μια εικασία.

Τους πρώτους αιώνες μ.Χ. ένα ανώνυμο ελληνικό κείμενο, ο Βίος Αισώπου, τον μετέτρεψε σε λαϊκό ήρωα: άσχημο, καμπούρη και αρχικά άλαλο, ώσπου μια θεά του χάρισε το δώρο του λόγου, και από τότε ξεγελούσε τον φιλόσοφο αφέντη του σε κάθε ευκαιρία. Το επεισόδιο των Δελφών έγινε τραγικό τέλος: κατηγορούμενος για κλοπή ενός ιερού κυπέλλου, γκρεμίστηκε από έναν βράχο.

Οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν όλα αυτά με επιφύλαξη. Το βέβαιο είναι ότι τον πέμπτο αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι μιλούσαν ήδη για τις ιστορίες του Αισώπου σαν για κάτι οικείο: ο Αριστοφάνης αστειεύεται μαζί τους στις κωμωδίες του, και ο Πλάτων καταγράφει ότι ο Σωκράτης, περιμένοντας στη φυλακή την εκτέλεσή του, περνούσε την ώρα του μετατρέποντας τους μύθους του Αισώπου σε στίχους.

Ο μύθος (στα αρχαία μῦθος) είναι μια πολύ σύντομη ιστορία, συνήθως με ζώα για ήρωες, που τελειώνει με ένα ηθικό δίδαγμα, και οι μύθοι του Αισώπου είναι το πρότυπο για ολόκληρο το είδος. Στον μύθο Η αλεπού και τα σταφύλια μια αλεπού δεν μπορεί να φτάσει ένα τσαμπί σταφύλια και φεύγει λέγοντας ότι έτσι κι αλλιώς ήταν ξινά. Στον μύθο Ο λαγός και η χελώνα η αργή αλλά σταθερή χελώνα κερδίζει τον αγώνα. Στον μύθο Ο τζίτζικας και ο μέρμηγκας ο τζίτζικας που τραγουδούσε όλο το καλοκαίρι παρακαλεί τον εργατικό μέρμηγκα για τροφή όταν έρχεται ο χειμώνας. Άλλοι που τους ξέρουν όλοι: ο βοσκός που φώναζε «λύκος», το λιοντάρι και το ποντίκι, ο ποντικός της πόλης και ο ποντικός του χωριού, ο λύκος και το αρνί.

Ο Αίσωπος δεν έγραψε τίποτα. Οι μύθοι κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα για αιώνες, ώσπου ο Δημήτριος ο Φαληρεύς τους συγκέντρωσε γύρω στο 300 π.Χ.· η συλλογή εκείνη χάθηκε, και οι εκδοχές που διαβάζουμε προέρχονται από μεταγενέστερους συγγραφείς: τον Φαίδρο σε λατινικούς στίχους τον πρώτο αιώνα μ.Χ., τον Βάβριο σε ελληνικούς στίχους γύρω στον δεύτερο αιώνα, και ανώνυμες ελληνικές συλλογές σε πεζό λόγο. Ο αρχαίος πεζός λόγος είναι λιτός και γρήγορος: μια κατάσταση, μια ανατροπή και η καταληκτική φόρμουλα ὁ μῦθος δηλοῖ (ο μύθος δείχνει ότι…), ακολουθούμενη από το δίδαγμα. Ακριβώς αυτή η λιτή δομή είναι ο λόγος που οι μύθοι επιβίωσαν από κάθε αλλαγή γλώσσας και γούστου, και που συγκαταλέγονται στα πιο εύκολα αρχαία ελληνικά κείμενα.

Στην Ελλάδα οι μύθοι είναι η πρώτη λογοτεχνία που συναντά ένα παιδί: υπάρχουν στα αναγνωστικά του δημοτικού και σε αμέτρητα εικονογραφημένα βιβλία, και ο Αισώπειος μύθος είναι ο καθιερωμένος όρος για κάθε ιστορία με ηθικό δίδαγμα. Αρκετοί μύθοι ζουν ως καθημερινές εκφράσεις. Όταν κάποιος προσποιείται ότι δεν θέλει αυτό που δεν μπορεί να έχει, οι Έλληνες λένε «ξινά τα σταφύλια», κατευθείαν από την αλεπού. Η αρχαία καταληκτική φόρμουλα «ο μύθος δηλοί» χρησιμοποιείται με ένα χαμόγελο για να αναγγείλει το δίδαγμα οποιασδήποτε ιστορίας, και όποιος δίνει ψεύτικους συναγερμούς «φωνάζει λύκος». Ένας μαθητής μπορεί να ξεκινήσει από την Αλεπού και τα σταφύλια ή τον Λαγό και τη χελώνα: σύντομοι μύθοι, σε ενεστώτα, γεμάτοι ονόματα ζώων, και ήδη οικείοι από τα παιδικά χρόνια σε σχεδόν κάθε γλώσσα.

• Ο Ηρόδοτος αναφέρει τον Αίσωπο ως σύνδουλο της Ροδώπιδος, μιας διάσημης εταίρας, στο σπιτικό του Ιάδμονα στη Σάμο· είναι η παλαιότερη σωζόμενη αναφορά σε αυτόν.
• Σύμφωνα με τον Φαίδωνα του Πλάτωνα, ο Σωκράτης πέρασε τις τελευταίες μέρες του στη φυλακή βάζοντας σε στίχους τους μύθους του Αισώπου.
• Ούτε μία γραμμή δεν σώζεται από την εποχή του ίδιου του Αισώπου· οι παλαιότερες πλήρεις συλλογές είναι του Φαίδρου στα λατινικά και του Βαβρίου στα ελληνικά, γραμμένες πέντε έως επτά αιώνες μετά την υποτιθέμενη ζωή του.
• Η αγγλική έκφραση «sour grapes» και η ελληνική «ξινά τα σταφύλια» προέρχονται από τον ίδιο μύθο για μια αλεπού.