Nikos Gatsos

Gatsos urodził się 8 grudnia 1911 roku w Asei, wsi w Arkadii na środkowym Peloponezie, a górskie wioski tego regionu pozostały w jego wyobraźni przez całe życie. Jako nastolatek wyjechał do Aten, studiował filologię na Uniwersytecie Ateńskim i w latach trzydziestych wszedł do kręgu młodych pisarzy skupionych wokół czasopisma Τα Νέα Γράμματα, gdzie poznał Odiseasa Elitisa, który pozostał jego najbliższym przyjacielem.

W 1943 roku, w środku niemieckiej okupacji, opublikował Αμοργός, poemat liczący około dwudziestu stron, który oszołomił jego przyjaciół i który podobno napisał w ciągu jednej nocy. Nigdy nie wydał kolejnego tomu. Zamiast tego od końca lat czterdziestych pisał dla teatru, a przede wszystkim dla muzyki, zaczynając od piosenek, które wraz z Manosem Hadjidakisem stworzył do inscenizacji Tramwaju zwanego pożądaniem Karolosa Kouna z 1949 roku, w tym «Χάρτινο το φεγγαράκι».

Przez dziesięciolecia był stałym bywalcem ateńskich kawiarni, postawnym, małomównym mężczyzną, który urzędował przy kawiarnianym stoliku w centrum miasta, rozmawiał ze wszystkimi i niewiele zapisywał. Pracował dla greckiego radia, tłumaczył Federica Garcíę Lorcę i pisał teksty aż do ostatnich lat życia. Zmarł w Atenach 12 maja 1992 roku i został pochowany, zgodnie ze swoim życzeniem, w Asei.

Αμοργός nosi nazwę wyspy na Cykladach, której Gatsos podobno nigdy nie odwiedził. To surrealistyczny poemat pisany wierszem wolnym, prozą i miarami pieśni ludowej, w którym obrazy greckiej wsi, morza, wojny i śmierci następują po sobie z logiką snu; jego pierwszy wers, «Με την πατρίδα τους δεμένη στα πανιά και τα κουπιά στον άνεμο κρεμασμένα» (Z ojczyzną przywiązaną do żagli i wiosłami zawieszonymi na wietrze), jest jednym z najczęściej cytowanych w nowogreckiej poezji. Wpłynął na całe pokolenie poetów.

Teksty piosenek to druga połowa jego twórczości, która dotarła do znacznie większej liczby ludzi. Z Hadjidakisem napisał «Χάρτινο το φεγγαράκι» (1949), «Μίλησέ μου» (Mów do mnie), «Τ' αστέρι του βοριά» (Gwiazda północy) i album Αθανασία (Nieśmiertelność, 1976), a także «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» (Koszmar Persefony), wczesną piosenkę ekologiczną o zniszczonym krajobrazie Eleusis. Z Theodorakisem napisał «Μυρτιά» (Mirt) i inne piosenki lat sześćdziesiątych. Ze Stavrosem Xarchakosem napisał całą ścieżkę dźwiękową filmu Kostasa Ferrisa Ρεμπέτικο (1983), w tym «Καίγομαι, καίγομαι» (Płonę) i «Μάνα μου Ελλάς» (Grecjo, matko moja), piosenki, które brzmią jak stare rebetika, ale są w całości jego. Jego teksty używają najprostszych słów, rytmu pieśni ludowej i nagłego, nieoczekiwanego obrazu; to poezja w przebraniu muzyki popularnej, a nagrywały ją pokolenia wykonawców, od Nany Mouskouri po Marię Farantouri.

Zacznij od «Χάρτινο το φεγγαράκι» w wykonaniu Nany Mouskouri i Meliny Mercouri: cztery krótkie wersy refrenu, za którymi nadąży każdy początkujący. Potem posłuchaj ścieżki dźwiękowej Xarchakosa do Ρεμπέτικο, którą gra się w każdej greckiej tawernie, i Αθανασία Hadjidakisa. Wiele z tych piosenek śpiewa się na szkolnych uroczystościach, na przyjęciach i na ulicy, a większość Greków potrafiłaby zaśpiewać tuzin tekstów Gatsosa, nie umiejąc zacytować ani jednego wersu z Amorgos. Nana Mouskouri, której kariera zaczęła się u boku Hadjidakisa, nagrała dziesiątki jego piosenek, dzięki czemu jego słowa dotarły dalej niż słowa niemal każdego innego greckiego poety. Wśród autorów tekstów Grecy zwykle stawiają go na pierwszym miejscu: poeta, który udowodnił, że popularna piosenka może być literaturą.

• Za życia opublikował tylko jeden tomik wierszy, Amorgos (1943), i podobno napisał go w ciągu jednej nocy.
• Nadał swojemu poematowi nazwę wyspy, Amorgos, na której podobno nigdy nie postawił stopy.
• «Χάρτινο το φεγγαράκι» powstało dla ateńskiej inscenizacji Tramwaju zwanego pożądaniem Tennessee Williamsa z 1949 roku, z muzyką 24-letniego Manosa Hadjidakisa.
• Jego przekład Krwawych godów Lorki (Ματωμένος γάμος) wciąż jest standardową grecką wersją graną na scenie.