Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε το 1541 στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο, πρωτεύουσα της Κρήτης, που ήταν βενετική κτήση από το 1211. Μαθήτευσε στην Κρητική Σχολή της αγιογραφίας, μια όψιμη άνθηση της βυζαντινής τέχνης, και ένα έγγραφο του 1566 τον αποκαλεί ήδη «μάστρο Δομένιγο». Δύο ενυπόγραφα έργα αυτών των χρόνων σώζονται στην Ελλάδα: η εικόνα Η Κοίμηση της Θεοτόκου στον ναό της Κοιμήσεως στην Ερμούπολη της Σύρου, που ταυτίστηκε μόλις το 1983, και Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα.

Γύρω στο 1567 έφυγε για τη Βενετία, όπου μελέτησε το χρώμα και την ελεύθερη πινελιά του Τιτσιάνο και του Τιντορέτο, και το 1570 μετακόμισε στη Ρώμη, όπου ο μικρογράφος Τζούλιο Κλόβιο του βρήκε κατάλυμα στο Παλάτσο Φαρνέζε. Δεν κέρδισε ποτέ εκεί κάποια μεγάλη παραγγελία και το 1577 πήγε στην Ισπανία, πρώτα στη Μαδρίτη και έπειτα στο Τολέδο, την παλιά θρησκευτική πρωτεύουσα. Το Τολέδο του έδωσε αμέσως τα πρώτα μεγάλα του ρετάμπλ, και έμεινε εκεί τα υπόλοιπα τριάντα επτά χρόνια της ζωής του, ζώντας σε ένα νοικιασμένο παλάτι με τη σύντροφό του Χερόνιμα ντε λας Κουέβας και τον γιο τους Χόρχε Μανουέλ, που γεννήθηκε το 1578 και έγινε κι αυτός ζωγράφος.

Η ελπίδα να εργαστεί για τον βασιλιά Φίλιππο Β΄ στο Εσκοριάλ έσβησε όταν ο βασιλιάς δεν συμπάθησε Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου (1580–82). Ο Ελ Γκρέκο έμεινε έτσι στο Τολέδο, ζωγραφίζοντας για εκκλησίες, νοσοκομεία και τον λόγιο κλήρο της πόλης, δικαζόμενος για τις αμοιβές του και διαβάζοντας φιλοσοφία. Πέθανε εκεί στις 7 Απριλίου 1614.

Στο Τολέδο ο Ελ Γκρέκο βρήκε τον δικό του τρόπο: ψηλά, συστρεφόμενα σώματα, πρόσωπα φωτισμένα από μέσα, σύννεφα που μοιάζουν σκισμένα, και χρώματα, όξινα κίτρινα, ψυχρά μπλε, ροζ και γκριζόλευκα, που δεν χρησιμοποιούσε κανένας άλλος. Ο Διαμερισμός των ιματίων (El Espolio, 1577–79) για τον καθεδρικό του Τολέδο ήταν ο πρώτος ισπανικός θρίαμβός του. Η ταφή του κόμη Οργκάθ (1586–88), ακόμη στην εκκλησία του Σάντο Τομέ για την οποία ζωγραφίστηκε, δείχνει τον Άγιο Στέφανο και τον Άγιο Αυγουστίνο να κατεβάζουν το σώμα του κόμη στον τάφο, ενώ ψηλά η ψυχή του ανεβαίνει σε έναν στροβιλιζόμενο ουρανό· μια σειρά μαυροντυμένων ευγενών του Τολέδο παρακολουθεί, και το μικρό αγόρι που δείχνει τη σκηνή είναι ο γιος του ζωγράφου.

Τα μεταγενέστερα έργα γίνονται πιο ελεύθερα και πιο παράξενα. Η Άποψη του Τολέδο (περ. 1599), σήμερα στη Νέα Υόρκη, είναι ένα από τα πρώτα καθαρά τοπία της δυτικής τέχνης, μια πόλη κάτω από ουρανό καταιγίδας. Ο Λαοκόων (περ. 1610), ο μοναδικός μυθολογικός του πίνακας, τοποθετεί τον Τρώα ιερέα και τους γιους του μπροστά στα τείχη του Τολέδο. Το άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας (περ. 1608–14), με τις γυμνές, συστρεφόμενες μορφές του, μελετήθηκε από τον Πικάσο όσο ζωγράφιζε τις Δεσποινίδες της Αβινιόν. Δίπλα σε αυτά έρχονται πορτρέτα ιερέων και ευγενών, καθώς και σειρές αγίων και αποστόλων ζωγραφισμένες στο εργαστήριό του. Οι Ισπανοί κριτικοί του επόμενου αιώνα χαρακτήρισαν το όψιμο ύφος του έργο τρελού· η βυζαντινή παιδεία που κρύβεται πίσω του, που αντιμετωπίζει τα σώματα ως δοχεία φωτός και όχι ως σάρκα, είναι αυτό που οι Έλληνες αναγνωρίζουν πρώτο.

Η Ελλάδα τον διεκδικεί περήφανα ως Δομήνικο Θεοτοκόπουλο. Ο Νίκος Καζαντζάκης, επίσης Κρητικός, απηύθυνε την αυτοβιογραφία του Αναφορά στον Γκρέκο (1961) σε εκείνον σαν σε πρόγονο. Το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης στο Ηράκλειο έχει δύο πρώιμα έργα, Η Βάπτιση του Χριστού και Άποψη του Όρους Σινά, και το χωριό Φόδελε κοντά στο Ηράκλειο, που διεκδικεί τη γέννησή του, έχει ένα μικρό μουσείο Ελ Γκρέκο. Το Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα εκθέτει τον Ευαγγελιστή Λουκά που ζωγραφίζει την Παναγία και μια Προσκύνηση των Μάγων, και η Σύρος φυλάει την εικόνα της Κοίμησης. Ένα πάρκο και ένας δρόμος στο Ηράκλειο φέρουν το όνομά του, και η ταινία El Greco (2007) του Γιάννη Σμαραγδή, με μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου, είχε μεγάλη εισπρακτική επιτυχία στην Ελλάδα. Όποιος επισκέπτεται το Τολέδο μπορεί να δει την Ταφή του κόμη Οργκάθ ακριβώς εκεί όπου την κρέμασε.

• Υπέγραφε τους πίνακές του με ελληνικά γράμματα, προσθέτοντας συχνά «Κρής», ακόμη και μετά από σαράντα χρόνια στο εξωτερικό.
• Η εικόνα της Κοίμησης στη Σύρο αναγνωρίστηκε ως έργο του μόλις το 1983, όταν ένας συντηρητής βρήκε την υπογραφή.
• Το αγόρι στο πρώτο πλάνο της Ταφής του κόμη Οργκάθ είναι ο γιος του Χόρχε Μανουέλ· ένα μαντίλι στην τσέπη του φέρει την υπογραφή του πατέρα και τη χρονολογία 1578, τη χρονιά που γεννήθηκε το αγόρι.
• Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν του Πικάσο (1907) οφείλουν τη σύνθεσή τους στο Άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας, που τότε ανήκε σε έναν φίλο ζωγράφο του Πικάσο στο Παρίσι.