Μάνος Κατράκης

Ο Μάνος Κατράκης γεννήθηκε το 1908 στο Καστέλλι Κισσάμου, μια μικρή πόλη της δυτικής Κρήτης, και ήρθε νέος στην Αθήνα για να δοκιμάσει την τύχη του στο θέατρο. Ξεκίνησε τη δεκαετία του 1920 σε μικρούς θιάσους και επιθεωρήσεις, μαθαίνοντας τη δουλειά στις περιοδείες, και ως τη δεκαετία του 1930 είχε γίνει μέλος του Εθνικού Θεάτρου, όπου πήρε τους πρώτους του μεγάλους ρόλους στο αρχαίο δράμα και στον Σαίξπηρ.

Στην Κατοχή και στον Εμφύλιο ήταν κοντά στην Αριστερά, και όπως πολλοί καλλιτέχνες της γενιάς του συνελήφθη μετά τον πόλεμο και στάλθηκε εξορία. Επειδή αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση μετάνοιας για τις ιδέες του, πέρασε σχεδόν επτά χρόνια στα στρατόπεδα των νησιών, στον Άη Στράτη και στην περιβόητη Μακρόνησο, όπου κρατήθηκαν χιλιάδες αριστεροί.

Πίσω στην Αθήνα τη δεκαετία του 1950, συνεργάστηκε με τους κορυφαίους θιάσους και με τον δικό του θίασο, και έπαιξε σε δεκάδες ελληνικές ταινίες, συχνά ως πατέρας, ιερέας ή αυστηρός πατριάρχης. Περιόδευσε σε όλη την Ελλάδα με αρχαίες τραγωδίες, φέρνοντας τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή σε μικρές πόλεις που δεν τις είχαν δει ποτέ. Έπαιζε ως το τέλος της ζωής του και πέθανε στην Αθήνα το 1984. Για πολλούς Έλληνες έμεινε η ίδια η εικόνα του αξιοπρεπούς, ασυμβίβαστου καλλιτέχνη της Αριστεράς.

Ο Κατράκης ανήκε σε μια γενιά ηθοποιών εκπαιδευμένων σε ένα ρητορικό, ηρωικό ύφος, και το όργανό του ήταν η φωνή του: χαμηλή, δυνατή, αργή, ικανή να γεμίσει χωρίς μικρόφωνο ένα αρχαίο θέατρο δέκα χιλιάδων θέσεων. Ο πιο διάσημος σκηνικός του ρόλος ήταν ο Προμηθέας στον Προμηθεύς Δεσμώτης του Αισχύλου, ο Τιτάνας αλυσοδεμένος σε έναν βράχο επειδή έδωσε τη φωτιά στους ανθρώπους, ένας ρόλος που ταίριαζε και στη φωνή του και στην εικόνα του ως ανθρώπου που δεν σκύβει το κεφάλι στην εξουσία.

Στον κινηματογράφο είναι γνωστός κυρίως από την Ηλέκτρα (1962), την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη από τον Ευριπίδη με την Ειρήνη Παππά, όπου υποδύεται τον γέρο παιδαγωγό που φέρνει τον Ορέστη πίσω στο σπίτι. Εμφανίστηκε σε πολλές δημοφιλείς ελληνικές ταινίες των δεκαετιών του 1950 και του 1960, δίνοντας συνήθως αξιοπρέπεια σε μικρούς ρόλους.

Για τους φίλους της μουσικής είναι η φωνή του Άξιον Εστί (1964), του ορατορίου του Μίκη Θεοδωράκη πάνω στο ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη: στην πρώτη ηχογράφηση ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης τραγουδά τα τραγούδια και ο Κατράκης διαβάζει τα πεζά κομμάτια. Εκείνες οι αναγνώσεις, επίσημες και ζεστές, έμαθαν σε μια ολόκληρη γενιά πώς μπορούσαν να ακούγονται τα ελληνικά του Ελύτη, και παραμένουν μία από τις κλασικές ηχογραφήσεις απαγγελίας ελληνικής ποίησης.

Ο καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις τον Κατράκη είναι να ακούσεις: βάλε την ηχογράφηση του 1964 του Άξιον Εστί και άκουσέ τον να διαβάζει Ελύτη ανάμεσα στα τραγούδια του Μπιθικώτση. Ύστερα δες την Ηλέκτρα (1962), που βρίσκεται εύκολα με υπότιτλους, για τον γέρο παιδαγωγό του δίπλα στην Ειρήνη Παππά. Το δημοτικό υπαίθριο θέατρο «Μάνος Κατράκης» στις Συκιές, στους λόφους πάνω από τη Θεσσαλονίκη, φέρει το όνομά του και φιλοξενεί συναυλίες και παραστάσεις κάθε καλοκαίρι. Οι ελληνικές δραματικές σχολές τον αναφέρουν ακόμη ως πρότυπο της μεγάλης τραγικής φωνής, και η ιστορία του είναι μέρος της μνήμης της Μακρονήσου και των μεταπολεμικών εξορίστων.

• Καταγόταν από το Καστέλλι Κισσάμου, τη δυτικότερη μικρή πόλη της Κρήτης.
• Εξορίστηκε στα στρατόπεδα των νησιών μετά τον Εμφύλιο, ανάμεσά τους και στη Μακρόνησο.
• Στην πρώτη ηχογράφηση του Άξιον Εστί του Θεοδωράκη (1964) είναι ο αφηγητής και ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης ο τραγουδιστής.