Σπυρίδων Σαμαράς

Ο Σαμαράς γεννήθηκε στην Κέρκυρα τον Νοέμβριο του 1861. Τα Επτάνησα είχαν βρεθεί υπό βενετική και έπειτα βρετανική κυριαρχία, και η ιταλική όπερα ήταν κομμάτι της καθημερινής ζωής· η Κέρκυρα είχε δικό της θέατρο όπερας και ισχυρή μουσική παράδοση, την αποκαλούμενη Επτανησιακή Σχολή, με επικεφαλής συνθέτες όπως ο Νικόλαος Μάντζαρος, που έγραψε τη μουσική του ελληνικού εθνικού ύμνου. Το παιδί σπούδασε μουσική πρώτα στην Κέρκυρα και ύστερα στο Ωδείο Αθηνών, και στις αρχές της δεκαετίας του 1880 πήγε στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές του.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1880 εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, τότε κέντρο του κόσμου της όπερας, και το 1886 η όπερά του Flora mirabilis ανέβηκε στο Μιλάνο με μεγάλη επιτυχία. Για περίπου είκοσι χρόνια έζησε και εργάστηκε στην Ιταλία, γράφοντας όπερες για ιταλικές σκηνές και συνεργαζόμενος με τον σημαντικό εκδότη Sonzogno· οι Ιταλοί κριτικοί τον κατέτασσαν στους πολλά υποσχόμενους συνθέτες της νέας γενιάς. Το 1896 βρισκόταν στην Αθήνα για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, για τους οποίους έγραψε τον ύμνο που τραγουδήθηκε στην τελετή έναρξης. Το 1911 επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου έγραψε οπερέτες για το ελληνικό κοινό και δίδαξε. Τα τελευταία του χρόνια ήταν δύσκολα: είχε λίγα χρήματα και κακή υγεία. Πέθανε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1917, σε ηλικία πενήντα πέντε ετών.

Ο Σαμαράς έγραψε κυρίως για τη σκηνή. Στις ιταλικές όπερές του ανήκουν η Flora mirabilis (1886), η Medgé (1888), η La martire (1894) και η Rhea (1908), μια ιστορία που διαδραματίζεται στον ελληνικό κόσμο του Μεσαίωνα· έγραψε επίσης τραγούδια και μουσική για πιάνο. Το ύφος του ανήκει στην ιταλική όπερα του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα, στον κόσμο του Μασκάνι και του Πουτσίνι: μεγάλες, τραγουδιστές μελωδίες, πλούσια ορχήστρα, έντονο δράμα. Πίσω στην Αθήνα στράφηκε στην οπερέτα, ένα ελαφρύτερο μουσικό θέατρο στα ελληνικά, και Η Κρητικοπούλα (1916) ήταν μία από τις τελευταίες επιτυχίες του.

Το πιο διάσημο έργο του, όμως, διαρκεί μόνο λίγα λεπτά. Για την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, στις 6 Απριλίου 1896 στο αναστηλωμένο Παναθηναϊκό Στάδιο της Αθήνας, μελοποίησε ένα ποίημα του Κωστή Παλαμά, τον Ολυμπιακό Ύμνο, που καλεί το «αρχαίο πνεύμα αθάνατο» της Ελλάδας να κατέβει και να λάμψει πάνω στους Αγώνες. Τον τραγούδησε μεγάλη χορωδία μπροστά στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ και στο πλήθος. Μετά το 1896 ο ύμνος σχεδόν ξεχάστηκε για δεκαετίες, ώσπου η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή τον υιοθέτησε ως επίσημο Ολυμπιακό ύμνο το 1958. Από τότε ακούγεται στις τελετές έναρξης και λήξης όλων των Ολυμπιακών Αγώνων, την ώρα που υψώνεται ή υποστέλλεται η Ολυμπιακή σημαία.

Κάθε δύο χρόνια, στους Θερινούς ή στους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες, δισεκατομμύρια άνθρωποι ακούν τη μουσική του Σαμαρά, συχνά τραγουδισμένη στα ελληνικά. Για να τον γνωρίσεις, βρες τον Ολυμπιακό Ύμνο και διάβασε τους στίχους του Παλαμά καθώς ακούς: τους πρώτους στίχους, «Αρχαίο Πνεύμα αθάνατο», τους ξέρουν πολλοί Έλληνες. Στην Κέρκυρα, το νησί του, οι Φιλαρμονικές και η μουσική ζωή του νησιού τον θυμούνται ακόμη ως δικό τους άνθρωπο, και δρόμοι στην Κέρκυρα, στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις φέρουν το όνομά του. Οι όπερές του, ξεχασμένες για πολύ καιρό, άρχισαν τα τελευταία χρόνια να ανεβαίνουν και να ηχογραφούνται ξανά. Για τους Έλληνες θυμίζει επίσης τη θέση των Επτανήσων στην ελληνική μουσική.

• Ο Ολυμπιακός Ύμνος τραγουδήθηκε για πρώτη φορά στις 6 Απριλίου 1896, στην έναρξη των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα.
• Έγινε επίσημος ύμνος των Ολυμπιακών Αγώνων μόλις το 1958, πάνω από σαράντα χρόνια μετά τον θάνατο του Σαμαρά.
• Η πρώτη μεγάλη του επιτυχία δεν ήρθε στην Ελλάδα αλλά στο Μιλάνο, με την όπερα Flora mirabilis το 1886.
• Οι στίχοι του Ολυμπιακού Ύμνου είναι του Κωστή Παλαμά, ενός από τους μεγάλους Έλληνες ποιητές.