Κωνσταντίνος Καβάφης

Ο Καβάφης γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια στις 29 Απριλίου 1863, το μικρότερο από τα εννέα παιδιά μιας εύπορης ελληνικής εμπορικής οικογένειας από την Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας του πέθανε το 1870 και η επιχείρηση κατέρρευσε, και η οικογένεια πέρασε τα χρόνια 1872 έως 1877 στην Αγγλία, στο Λίβερπουλ και στο Λονδίνο, όπου το αγόρι έμαθε τόσο καλά αγγλικά που κράτησε σε όλη του τη ζωή μια ελαφριά αγγλική προφορά στα ελληνικά. Μετά από λίγα χρόνια στην Κωνσταντινούπολη τη δεκαετία του 1880, επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια και ουσιαστικά δεν την ξανάφησε ποτέ.

Από το 1892 ως το 1922, τριάντα χρόνια, εργάστηκε ως υπάλληλος στην Υπηρεσία Αρδεύσεων του αιγυπτιακού Υπουργείου Δημοσίων Έργων και συμπλήρωνε τον μισθό του ως μεσίτης στο χρηματιστήριο βάμβακος. Έζησε με τη μητέρα του ως τον θάνατό της το 1899 και έπειτα μόνος, σε ένα διαμέρισμα στον δεύτερο όροφο στην οδό Λέψιους, πάνω από ένα πορνείο και δίπλα σε ένα νοσοκομείο και στην ελληνική εκκλησία του Αγίου Σάββα, ένα σκηνικό για το οποίο του άρεσε να αστειεύεται. Ήταν ομοφυλόφιλος, και τα ερωτικά ποιήματα που έγραψε μετά το 1910 περίπου, διακριτικά αλλά αδιαμφισβήτητα, είναι από τα πρώτα στη νεότερη λογοτεχνία που μιλούν γι' αυτό ανοιχτά.

Αρνήθηκε να εκδώσει βιβλίο. Αντί γι' αυτό τύπωνε ποιήματα σε μεμονωμένα φύλλα και σε μικρά φυλλάδια, που τα χάριζε σε φίλους και επισκέπτες, διορθώνοντάς τα συνεχώς. Ο Ε. Μ. Φόρστερ, που τον γνώρισε κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τον σύστησε στο αγγλικό κοινό. Ο Καβάφης διαγνώστηκε με καρκίνο του λάρυγγα το 1932, έχασε τη φωνή του μετά από επέμβαση στην Αθήνα και πέθανε στην Αλεξάνδρεια στις 29 Απριλίου 1933, ανήμερα των εβδομηκοστών γενεθλίων του.

Ο Καβάφης χώριζε τα ποιήματά του σε τρεις ομάδες: ιστορικά, φιλοσοφικά και ερωτικά. Τα ιστορικά ποιήματα σπάνια επισκέπτονται την κλασική Αθήνα· προτιμούν τα ελληνιστικά βασίλεια, το Βυζάντιο και τις ελληνικές πόλεις της ρωμαϊκής Ανατολής, και είναι μικρά δράματα ματαιοδοξίας, ήττας και ειρωνείας. Στο Περιμένοντας τους βαρβάρους (1904) μια ολόκληρη πόλη ετοιμάζεται να παραδοθεί σε εισβολείς που δεν έρχονται ποτέ, και ο τελευταίος στίχος ρωτά τι θα γίνουμε τώρα χωρίς αυτούς. Στο Απολείπειν ο θεός Αντώνιον (1911) ο Μάρκος Αντώνιος καλείται να αποχαιρετήσει με αξιοπρέπεια την Αλεξάνδρεια, καθώς η πόλη του ξεφεύγει.

Τα φιλοσοφικά ποιήματα είναι αυτά που παραθέτει ο κόσμος. Η Πόλις (1910) προειδοποιεί ότι δεν μπορείς να ξεφύγεις από τη ζωή σου αλλάζοντας τόπο: «Η πόλις θα σε ακολουθεί». Η Ιθάκη (1911) κάνει το ταξίδι του Οδυσσέα μάθημα ζωής: το νησί είναι η αφορμή, το ταξίδι είναι το ζητούμενο. Οι Θερμοπύλες (1903) τιμούν όσους φυλάνε τη θέση τους ξέροντας ότι στο τέλος οι Πέρσες θα περάσουν, και τα Κεριά (1899) μετρούν τις μέρες μιας ζωής σαν μια σειρά από αναμμένα και σβησμένα κεριά. Τα ερωτικά ποιήματα, όπως το Θυμήσου, σώμα και οι Μέρες του 1903, θυμούνται σύντομες συναντήσεις σε φτηνά δωμάτια με τρυφερότητα και χωρίς απολογία. Η γλώσσα του είναι ένα σκόπιμο μείγμα δημοτικής και παλαιικής καθαρεύουσας, επίπεδη, ακριβής και αντιλυρική, γεγονός που την κάνει ασυνήθιστα εύκολη στη μετάφραση και εξηγεί γιατί ο Καβάφης ακούγεται σαν Καβάφης σε κάθε γλώσσα.

Η καλύτερη εισαγωγή είναι να ακούσει κανείς την Ιθάκη απαγγελμένη, στα ελληνικά ή σε μετάφραση· διαβάστηκε στην κηδεία της Τζάκλιν Κένεντι Ωνάση το 1994 και είναι τυπωμένη σε αμέτρητες κάρτες αποφοίτησης. Οι Έλληνες μαθητές διαβάζουν στο λύκειο την Ιθάκη, την Πόλη, τις Θερμοπύλες και το Περιμένοντας τους βαρβάρους, και στίχοι όπως «Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη» ή «Η πόλις θα σε ακολουθεί» παρατίθενται σε τίτλους εφημερίδων και στην καθημερινή κουβέντα. Το διαμέρισμα στην πρώην οδό Λέψιους στην Αλεξάνδρεια είναι σήμερα το Μουσείο Καβάφη, που το διαχειρίζεται το Ίδρυμα Ωνάση, το οποίο φυλάσσει και το αρχείο του στην Αθήνα. Το τραγούδι του Λέοναρντ Κοέν «Alexandra Leaving» είναι μια ελεύθερη απόδοση του Απολείπειν ο θεός Αντώνιον, και αρκετοί Έλληνες συνθέτες έχουν μελοποιήσει τα ποιήματα. Ο ιστότοπος προσφέρει ένα ηχητικό αφιέρωμα επιπέδου Γ2 και μια άσκηση προφορικού λόγου Γ2 για τη μετάφρασή του.

• Γεννήθηκε και πέθανε την ίδια ημερομηνία, στις 29 Απριλίου, το 1863 και το 1933.
• Δεν εξέδωσε ποτέ βιβλίο προς πώληση· τα ποιήματά του κυκλοφορούσαν σε τυπωμένα φύλλα που μοίραζε ο ίδιος, και η πρώτη συγκεντρωτική έκδοση κυκλοφόρησε το 1935, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του.
• Το αναγνωρισμένο έργο του είναι μόλις 154 ποιήματα· πολλά άλλα τα απέρριψε ή τα έκρυψε, και εκδόθηκαν αργότερα ως «κρυμμένα» και «ατελή» ποιήματα.
• Δούλεψε τριάντα χρόνια ως υπάλληλος στην Υπηρεσία Αρδεύσεων και περιέγραφε τον εαυτό του στους επισκέπτες ως ποιητή-ιστορικό και όχι ως δημόσιο υπάλληλο.