Μάνος Χατζιδάκις

Ο Χατζιδάκις γεννήθηκε στην Ξάνθη, στη Θράκη, στις 23 Οκτωβρίου 1925, από πατέρα Κρητικό και μητέρα από την Αδριανούπολη. Η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα το 1932, και ο πατέρας του σκοτώθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα το 1938, γεγονός που τους άφησε φτωχούς. Στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής δούλεψε όπου έβρισκε, ως λιμενεργάτης, παγοπώλης και βοηθός σε φωτογραφείο, σπούδασε για λίγο φιλοσοφία στο πανεπιστήμιο και έμαθε μόνος του τα περισσότερα απ' όσα ήξερε για τη μουσική. Το 1944 γνώρισε τον σκηνοθέτη Κάρολο Κουν και άρχισε να συνθέτει για το Θέατρο Τέχνης του, αρχή μιας συνεργασίας που κράτησε δεκαετίες.

Στις 31 Ιανουαρίου 1949, σε ηλικία είκοσι τριών ετών, έδωσε στο Θέατρο Τέχνης μια διάλεξη για το ρεμπέτικο, τη μουσική των φτωχών της πόλης, των τεκέδων και των προσφύγων από τη Μικρά Ασία, που η καθωσπρέπει Αθήνα περιφρονούσε. Υποστήριξε ότι ήταν η αληθινή λαϊκή μουσική της Ελλάδας και το συνέκρινε με τα μπλουζ. Η διάλεξη προκάλεσε σκάνδαλο και άλλαξε την ελληνική μουσική. Τη δεκαετία του 1950 έγραψε για τον κινηματογράφο, ανάμεσά τους τη Στέλλα (1955) του Μιχάλη Κακογιάννη με τη Μελίνα Μερκούρη, και το 1960 το Ποτέ την Κυριακή του Ζυλ Ντασέν του χάρισε το Όσκαρ καλύτερου τραγουδιού· δεν ταξίδεψε στο Χόλιγουντ για να το παραλάβει.

Από το 1966 ως το 1972 έζησε στη Νέα Υόρκη. Πίσω στην Αθήνα διηύθυνε το Τρίτο Πρόγραμμα της ελληνικής κρατικής ραδιοφωνίας από το 1975 ως το 1982, κάνοντάς το σχολείο καλής μουσικής για μια ολόκληρη γενιά, διηύθυνε μια δισκογραφική εταιρεία και ένα περιοδικό, και το 1989 ίδρυσε την Ορχήστρα των Χρωμάτων. Πέθανε στην Αθήνα στις 15 Ιουνίου 1994.

Το πρώτο μεγάλο έργο του Χατζιδάκι, οι «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» (1951), ήταν μια σουίτα για πιάνο χτισμένη πάνω σε ρεμπέτικους σκοπούς: το μανιφέστο της διάλεξής του σε πράξη. Ο κύκλος τραγουδιών του για τον «Ματωμένο γάμο» του Λόρκα (1948) και δεκάδες μουσικές για το Θέατρο Τέχνης τον έκαναν συνθέτη της ελληνικής σκηνής, και τα κινηματογραφικά τραγούδια των δεκαετιών του 1950 και του 1960 τον έκαναν συνθέτη του ελληνικού δρόμου: «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» από τη Στέλλα, «Τα παιδιά του Πειραιά» από το Ποτέ την Κυριακή, τα τραγούδια της επιθεώρησης «Οδός Ονείρων» του 1962.

Ο μεγάλος του συνεργάτης ήταν ο ποιητής Νίκος Γκάτσος. Μαζί έγραψαν τραγούδια που κάθε Έλληνας μπορεί να τραγουδήσει, από το «Χάρτινο το φεγγαράκι» (1949) ως τον δίσκο «Αθανασία» (1976). Στον «Μεγάλο Ερωτικό» (1972) μελοποίησε ερωτικά ποιήματα από τη Σαπφώ και το Άσμα Ασμάτων ως τον Σολωμό, τον Καβάφη και τον Ελύτη, με τη Φλέρυ Νταντωνάκη και τον Δημήτρη Ψαριανό να τραγουδούν· πολλοί Έλληνες το θεωρούν αριστούργημά του. Στη Νέα Υόρκη ηχογράφησε το «Reflections» (1970) με ένα ροκ συγκρότημα, και «Το χαμόγελο της Τζοκόντας» (1965) είναι το πιο γνωστό καθαρά ορχηστρικό του έργο.

Η μουσική του αναγνωρίζεται αμέσως: μια καθαρή, τραγουδιστή μελωδία, συχνά σε απαλό βαλς ή σε ρυθμό 9/8 από τον λαϊκό χορό, αρμονίες πιο γαλλικές παρά ελληνικές, και ένας αέρας μελαγχολίας ακόμη και στα πιο χαρούμενα τραγούδια. Έγραψε επίσης παιδική ραδιοφωνική μουσική, ανάμεσά της τη σειρά «Λιλιπούπολη», που οι Έλληνες που ήταν παιδιά στα τέλη της δεκαετίας του 1970 σιγοτραγουδούν ακόμη.

Ξεκινήστε με «Τα παιδιά του Πειραιά», που υπάρχει σε εκατό εκτελέσεις σε πολλές γλώσσες, και μετά με το «Χάρτινο το φεγγαράκι» και τον «Μεγάλο Ερωτικό». Το ελληνικό ραδιόφωνο παίζει Χατζιδάκι κάθε μέρα, τα τραγούδια του τραγουδιούνται σε σχολικές γιορτές και σε ταβέρνες, και το «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» είναι φράση που λέει ο κόσμος για κάθε οδυνηρό έρωτα. Το Τρίτο Πρόγραμμα που έχτισε εκπέμπει ακόμη, και η Ορχήστρα των Χρωμάτων του δίνει ακόμη συναυλίες στην Αθήνα. Ο ιστότοπος έχει μια άσκηση λεξιλογίου Α2 για τη μουσική που τον συνοδεύει. Μαζί με τον Μίκη Θεοδωράκη είναι ένας από τους δύο συνθέτες που κάθε Έλληνας αναφέρει πρώτους, και οι δυο τους, φίλοι και αντίπαλοι, μνημονεύονται συνήθως με μια ανάσα.

• «Τα παιδιά του Πειραιά» ήταν το πρώτο τραγούδι σε γλώσσα άλλη από τα αγγλικά που κέρδισε το Όσκαρ καλύτερου πρωτότυπου τραγουδιού, τον Απρίλιο του 1961.
• Τη διάλεξή του για το ρεμπέτικο το 1949 την έδωσε στα είκοσι τρία του· πολλοί μουσικοί τη θεωρούν γέννηση της σύγχρονης ελληνικής λαϊκής μουσικής.
• Δεν σπούδασε ποτέ για πολύ συστηματικά σε ωδείο και ως συνθέτης ήταν σε μεγάλο βαθμό αυτοδίδακτος.
• Ως διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος (1975–1982) μετέδιδε τα πάντα, από Μπαχ ως ρεμπέτικο, και δημιούργησε έναν παιδικό μουσικό κόσμο, τη Λιλιπούπολη, που έγινε λατρεία.