Γιάννης Ρίτσος

Ο Ρίτσος γεννήθηκε την 1η Μαΐου 1909 στη Μονεμβασιά, την καστροπολιτεία πάνω σε έναν βράχο στα ανοιχτά της νότιας Πελοποννήσου, σε οικογένεια γαιοκτημόνων που τα έχασε όλα όταν ήταν παιδί. Η φυματίωση και η ψυχική ασθένεια σημάδεψαν την οικογένεια: ο αδελφός και η μητέρα του πέθαναν από φυματίωση, ο πατέρας του και μια αδελφή του κλείστηκαν σε ψυχιατρεία, και ο ίδιος ο Ρίτσος πέρασε τα χρόνια 1927 έως 1931 σε σανατόρια. Βγήκε από εκεί κομμουνιστής και ποιητής και εξέδωσε την πρώτη του συλλογή, Τρακτέρ, το 1934.

Τον Μάιο του 1936 μια φωτογραφία σε εφημερίδα έδειχνε μια μάνα γονατισμένη πάνω από τον γιο της, που τον είχε σκοτώσει η αστυνομία στην απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη. Ο Ρίτσος έγραψε τον Επιτάφιο μέσα σε λίγες μέρες· τον Αύγουστο η νέα δικτατορία του Μεταξά έκαψε δημόσια το βιβλίο στους πρόποδες της Ακρόπολης, δίπλα στον ναό του Ολυμπίου Διός. Στην Κατοχή πήρε μέρος στην αριστερή Αντίσταση και μετά τον Εμφύλιο το πλήρωσε: από το 1948 ως το 1952 κρατήθηκε στα στρατόπεδα της Λήμνου, της Μακρονήσου και του Αϊ-Στράτη, όπου έγραφε ποιήματα και τα έθαβε μέσα σε μπουκάλια.

Οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 ήταν τα μεγάλα δημιουργικά του χρόνια, ως το πραξικόπημα των συνταγματαρχών τον Απρίλιο του 1967, όταν συνελήφθη ξανά, στάλθηκε στα στρατόπεδα της Γυάρου και της Λέρου και έπειτα σε κατ' οίκον περιορισμό στη Σάμο. Η διεθνής διαμαρτυρία, μεταξύ άλλων του Λουί Αραγκόν και του Πάμπλο Νερούδα, βοήθησε να απελευθερωθεί. Το 1977 τιμήθηκε με το Βραβείο Ειρήνης Λένιν. Πέθανε στην Αθήνα στις 11 Νοεμβρίου 1990 και τάφηκε στη Μονεμβασιά.

Ο Επιτάφιος (1936) είναι γραμμένος στον δεκαπεντασύλλαβο του δημοτικού τραγουδιού και με τη φωνή της μάνας: μιλά στον νεκρό γιο της για τα φρύδια του, τα μαλλιά του, την άνοιξη που δεν θα δει. Το 1960 ο Θεοδωράκης μελοποίησε οκτώ στροφές του, και η ηχογράφηση με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες», είναι η αρχή του νεότερου ελληνικού τραγουδιού όπως το ξέρουμε. Η Ρωμιοσύνη (γραμμένη 1945–47), ένα μεγάλο ποίημα για τον ελληνικό λαό, τα βουνά του και την αντίστασή του, μελοποιήθηκε από τον Θεοδωράκη το 1966: το «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό» και το «Όταν σφίγγουν το χέρι» τραγουδιούνται σε κάθε πολιτική συγκέντρωση.

Ο Ρίτσος όμως έγραψε και μεγάλους, ήσυχους δραματικούς μονολόγους που δεν έχουν καμία σχέση με την πολιτική. Η Σονάτα του σεληνόφωτος (1956), που πήρε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης, είναι ο λόγος μιας γυναίκας που γερνά, ντυμένης στα μαύρα, σε ένα παλιό σπίτι, η οποία παρακαλεί έναν νέο να την αφήσει να περπατήσει μαζί του ως τη γωνία· την επαίνεσε ο Αραγκόν και έκανε τον Ρίτσο γνωστό στη Γαλλία. Οι μονόλογοι της Τέταρτης διάστασης (1972) δίνουν φωνή σε πρόσωπα των αρχαίων μύθων, τον Ορέστη, την Ελένη, την Ισμήνη, την Περσεφόνη, ως ηλικιωμένους που κοιτάζουν πίσω. Δίπλα σε αυτά στέκονται χιλιάδες σύντομα ποιήματα, συχνά λίγων μόνο στίχων, για μια καρέκλα, ένα παράθυρο, μια πέτρα, μια χειρονομία, γραμμένα με τεράστια ταχύτητα· συνολικά εξέδωσε πάνω από εκατό συλλογές, περισσότερες από κάθε άλλον Έλληνα ποιητή. Η γλώσσα του είναι απλή και εικονοπλαστική, κοντά στα ομιλούμενα ελληνικά, γι' αυτό είναι καλός ποιητής για να τον διαβάσει κανείς νωρίς.

Ακούστε πρώτα τον Επιτάφιο και τη Ρωμιοσύνη του Θεοδωράκη· το «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες», το «Αυτά τα δέντρα» και το «Θα σημάνουν οι καμπάνες» ανήκουν στο κοινό ελληνικό τραγούδι και ακούγονται σε συναυλίες, κηδείες και διαδηλώσεις. Οι μαθητές διαβάζουν αποσπάσματα από τη Ρωμιοσύνη και τη Σονάτα του σεληνόφωτος στο λύκειο. Στη Μονεμβασιά το σπίτι του, ακριβώς μέσα από την κεντρική πύλη της κάτω πόλης, έχει αναμνηστική πλάκα και προτομή, και ο τάφος του βρίσκεται στο νεκροταφείο της πόλης. Δρόμοι με το όνομα Γιάννη Ρίτσου υπάρχουν σε όλη την Ελλάδα, και τα μικρά βότσαλα που ζωγράφιζε με πρόσωπα και μορφές στα χρόνια της εξορίας έχουν εκτεθεί πολλές φορές. Μαζί με τον Καβάφη, τον Σεφέρη και τον Ελύτη, είναι ένας από τους τέσσερις Έλληνες ποιητές του εικοστού αιώνα που μπορεί να αναφέρει κάθε Έλληνας.

• Ο Επιτάφιος κάηκε δημόσια από τη δικτατορία του Μεταξά τον Αύγουστο του 1936, λίγους μόνο μήνες μετά την έκδοσή του.
• Στα στρατόπεδα του 1948–52 έγραφε σε όποιο χαρτί έβρισκε και έκρυβε τα ποιήματα σε μπουκάλια θαμμένα στο χώμα.
• Προτάθηκε αρκετές φορές για το Βραβείο Νόμπελ και τιμήθηκε με το Βραβείο Ειρήνης Λένιν το 1977.
• Ζωγράφιζε πρόσωπα και μορφές πάνω σε βότσαλα, ρίζες και κόκαλα· σώζονται εκατοντάδες από αυτά τα μικρά έργα.