Οδυσσέας Ανδρούτσος

Ο Ανδρούτσος γεννήθηκε γύρω στο 1790, στην Πρέβεζα ή στην Ιθάκη, όπου βαφτίστηκε· ο πατέρας του, ο Ανδρέας Ανδρούτσος, ήταν γνωστός κλέφτης και αρματολός της Ρούμελης, των βουνών της Στερεάς Ελλάδας, και το όνομα Οδυσσέας ήταν μια αναφορά στο νησί. Ο πατέρας του, που είχε πολεμήσει στο κίνημα του Λάμπρου Κατσώνη, εκτελέστηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1797, όταν το αγόρι ήταν ακόμα παιδί, και ο Οδυσσέας μεγάλωσε στην αυλή του Αλή Πασά στα Γιάννενα, του ισχυρού Αλβανού ηγεμόνα της Ηπείρου. Εκεί έμαθε τον πόλεμο και την πολιτική, και ο Αλής τον έκανε αρματολό, δηλαδή τον χριστιανό καπετάνιο που φρόντιζε για την τάξη, της περιοχής της Λιβαδειάς.

Όταν ξέσπασε η Επανάσταση το 1821, ο Ανδρούτσος πήρε τα όπλα στη Ρούμελη. Στις 8 Μαΐου 1821 κλείστηκε στο χάνι της Γραβιάς, ένα πέτρινο κτίριο στον δρόμο προς τον νότο, με περίπου 120 άντρες, απέναντι στον στρατό του Ομέρ Βρυώνη. Πολέμησαν όλη τη μέρα, προκάλεσαν βαριές απώλειες και ξέφυγαν μέσα στη νύχτα. Η μάχη τον έκανε ήρωα, και τα επόμενα χρόνια έγινε ο πιο ισχυρός αρχηγός της ανατολικής Ρούμελης, ενώ οι άντρες του κρατούσαν την Ακρόπολη της Αθήνας. Ήταν όμως περήφανος και ανεξάρτητος, δεν εμπιστευόταν τους πολιτικούς της προσωρινής κυβέρνησης, και το 1825 διαπραγματεύτηκε με τους Οθωμανούς. Κηρύχτηκε προδότης και παραδόθηκε στον πρώην υπαρχηγό του Γιάννη Γκούρα, που τον φυλάκισε στον μεσαιωνικό πύργο της Ακρόπολης. Στις 5 Ιουνίου 1825 βρέθηκε το σώμα του στη βάση του πύργου. Η επίσημη εκδοχή ήταν ότι έπεσε προσπαθώντας να δραπετεύσει· σχεδόν όλοι πίστεψαν ότι τον δολοφόνησαν.

Το μεγάλο κατόρθωμα του Ανδρούτσου είναι η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς. Τον Μάιο του 1821 η Επανάσταση στην Πελοπόννησο ήταν μόλις λίγων εβδομάδων, και ένας μεγάλος οθωμανικός στρατός κατέβαινε από τη Θεσσαλία για να τη συντρίψει. Στο χάνι της Γραβιάς, ενός χωριού ανάμεσα στον Παρνασσό και την Οίτη, μια μικρή ομάδα πολεμιστών κράτησε τον δρόμο για μια ολόκληρη μέρα. Ο στρατός καθυστέρησε, το ηθικό του τραυματίστηκε και οι επαναστάτες στον νότο κέρδισαν χρόνο. Για τους Έλληνες η μάχη στέκεται δίπλα στην Αλαμάνα, όπου είχε πέσει λίγες εβδομάδες νωρίτερα ο Αθανάσιος Διάκος, ως μία από τις πρώτες μεγάλες στιγμές του 1821 στη Ρούμελη.

Τα τελευταία του χρόνια είναι πιο περίπλοκα. Ως αρχηγός της ανατολικής Ρούμελης υπερασπίστηκε την περιοχή και έλεγχε την Ακρόπολη, αλλά φερόταν και σαν ανεξάρτητος άρχοντας και απέκτησε εχθρούς στην κυβέρνηση. Το 1824 ο νεαρός Άγγλος Έντουαρντ Τρελόνι, φίλος του Βύρωνα, ήρθε κοντά του και έζησε στην οχυρωμένη σπηλιά του στον Παρνασσό, που λέγεται ακόμα σπηλιά του Οδυσσέα. Οι ιστορικοί διαφωνούν ακόμη γι' αυτόν: ήρωας που τον πρόδωσαν οι πολιτικοί ή καπετάνιος που έβαζε πρώτα τη δική του εξουσία; Και οι δύο πλευρές συμφωνούν ότι ο θάνατός του στον πύργο της Ακρόπολης ήταν έγκλημα και ότι δείχνει πόσο διχασμένοι ήταν οι Έλληνες μέσα στον πόλεμό τους. Δημοτικά τραγούδια γι' αυτόν και για τη Γραβιά τραγουδιούνταν στη Ρούμελη πολύ καιρό μετά τον θάνατό του.

Το Χάνι της Γραβιάς στέκεται ακόμη στον παλιό δρόμο, στο χωριό Γραβιά της Φωκίδας, και διατηρείται ως μνημείο της μάχης· είναι μια εύκολη στάση στη διαδρομή από την Αθήνα προς τους Δελφούς ή προς τον βορρά. Τα παιδιά διαβάζουν την ιστορία για Το Χάνι της Γραβιάς στα βιβλία της ιστορίας, και στις 25 Μαρτίου το όνομά του ακούγεται μαζί με τα ονόματα του Κολοκοτρώνη, του Καραϊσκάκη και του Διάκου. Οδοί Οδυσσέως Ανδρούτσου υπάρχουν στην Αθήνα και σε πολλές άλλες πόλεις. Στην Ιθάκη οι νησιώτες τον θυμούνται σαν δικό τους. Για όποιον μαθαίνει ελληνικά, η μάχη της Γραβιάς είναι μια καλή πρώτη ιστορία για το 1821.

• Βαφτίστηκε στην Ιθάκη, το νησί του ομηρικού Οδυσσέα, και είχε το όνομα του ήρωα.
• Μεγάλωσε στην αυλή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, του ηγεμόνα που αργότερα θα πολεμούσαν οι Έλληνες.
• Η φυλακή του, ένας μεσαιωνικός πύργος στην Ακρόπολη, κατεδαφίστηκε το 1875.
• Ο Άγγλος Έντουαρντ Τρελόνι, φίλος του Βύρωνα, έζησε με τους άντρες του σε μια σπηλιά στον Παρνασσό.