Ρόζα Εσκενάζυ

Η Σάρα Σκινάζι γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, πιθανότατα γύρω στο 1895, αν και για το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας της έλεγε ότι γεννήθηκε το 1910. Η οικογένειά της ήταν φτωχοί Σεφαραδίτες Εβραίοι, ισπανόφωνοι απόγονοι των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία, και λίγο μετά το 1900 μετακόμισαν, μέσω Κομοτηνής, στη Θεσσαλονίκη. Εκεί το κορίτσι, που είχε πάει ελάχιστα στο σχολείο, ξεκίνησε ως χορεύτρια στα θέατρα και στα καφέ της πόλης. Γύρω στο 1913 έφυγε με έναν νέο από πλούσια οικογένεια, τον Γιάννη Ζαρντινίδη, και πήρε το όνομα Ρόζα· εκείνος πέθανε λίγα χρόνια αργότερα.

Τη δεκαετία του 1920 τραγούδησε στα καμπαρέ της Αθήνας, και στα τέλη της δεκαετίας ο συνθέτης Παναγιώτης Τούντας την έφερε στην Columbia. Οι πρώτοι της δίσκοι κυκλοφόρησαν το 1929, και μέσα σε λίγα χρόνια είχε ηχογραφήσει περίπου τριακόσια τραγούδια, συχνά με τον ουτίστα Αγάπιο Τομπούλη και τον βιολιστή Δημήτρη Σέμση. Στην ακμή της είχε αποκλειστικό συμβόλαιο για σαράντα τραγούδια τον χρόνο. Στη γερμανική Κατοχή, όταν σχεδόν όλοι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης εκτοπίστηκαν και δολοφονήθηκαν, διηύθυνε ένα νυχτερινό κέντρο στην Αθήνα, βοήθησε ανθρώπους που κρύβονταν και συνελήφθη το 1943 για τρεις μήνες.

Μετά τον πόλεμο, από το 1952, περιόδευσε στις ελληνικές κοινότητες των Ηνωμένων Πολιτειών, και το 1959 εγκαταστάθηκε ξανά στην Αθήνα. Τη δεκαετία του 1970 μια νέα γενιά ανακάλυψε τους παλιούς της δίσκους· εμφανίστηκε στην τηλεόραση και έδωσε την τελευταία της συναυλία στην Πάτρα το 1977. Πέθανε στην Αθήνα στις 2 Δεκεμβρίου 1980.

Η Εσκενάζυ τραγούδησε τη μουσική των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης, το λεγόμενο σμυρναίικο, και το πρώιμο ρεμπέτικο του Πειραιά και της Αθήνας. Η κομπανία της ήταν κομπανία του καφέ: βιολί, ούτι, σαντούρι, κιθάρα, και από πάνω η φωνή της, ψηλή, λαμπερή και γεμάτη στολίδια, με τον μακρύ αυτοσχέδιο θρήνο που λέγεται αμανές. Τραγουδούσε ελληνικά, τουρκικά, αρμένικα και λαντίνο, τη γλώσσα των Σεφαραδιτών Εβραίων, και περνούσε άνετα από τη μία στην άλλη, όπως έκαναν οι μεικτές πόλεις της νιότης της.

Το ρεπερτόριό της ήταν τεράστιο. Ηχογράφησε δημοτικά τραγούδια όπως το Μαντήλι καλαματιανό και το Κόφτηνε Ελένη την ελιά, τραγούδια του καφέ όπως Η Μποέμισσα (περ. 1930) και Το καναρίνι, σε μουσική του βιολιστή Δημήτρη Σέμση, αλλά και «βαριά» τραγούδια για το χασίσι και τα ναρκωτικά· ένα από αυτά, το Πρέζα όταν πιεις, λογοκρίθηκε επί δικτατορίας Μεταξά στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Αυτό που κάνει τους δίσκους της μοναδικούς είναι η ελευθερία τους: τραγουδάει σαν κάποια που εμφανίζεται σε ένα τραπέζι λίγα βήματα μακριά σου, γελώντας, πειράζοντας και θρηνώντας μαζί, και ήταν μία από τις ελάχιστες γυναίκες της εποχής της που έγιναν αστέρια σε αυτόν τον αντρικό κόσμο.

Ο καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις την Εσκενάζυ είναι να ακούσεις τις ηχογραφήσεις της από τη δεκαετία του 1930, που κυκλοφορούν ευρέως και είναι ακόμη πρότυπο για κάθε τραγουδιστή του ρεμπέτικου και του σμυρναίικου· ελληνικές κομπανίες παίζουν σήμερα το ρεπερτόριό της σε ταβέρνες και φεστιβάλ. Το ντοκιμαντέρ του 2011 Καναρίνι μου γλυκό (διεθνής τίτλος My Sweet Canary), του Ισραηλινού σκηνοθέτη Ρόι Σερ, ακολουθεί τρεις νέους μουσικούς από την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ισραήλ που την αναζητούν, και έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Τα απομνημονεύματά της, Αυτά που θυμάμαι, σε επιμέλεια του Κώστα Χατζηδουλή, εκδόθηκαν το 1982. Η ιστορία της είναι επίσης ένα παράθυρο στον εβραϊκό κόσμο της Θεσσαλονίκης πριν από το Ολοκαύτωμα.

• Για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της έλεγε ότι γεννήθηκε το 1910, περίπου δεκαπέντε χρόνια αργότερα από την αλήθεια.
• Ως τα μέσα της δεκαετίας του 1930 είχε ηχογραφήσει σχεδόν τριακόσια τραγούδια.
• Τραγουδούσε ελληνικά, τουρκικά, αρμένικα και λαντίνο, τη γλώσσα των Σεφαραδιτών Εβραίων.
• Το τραγούδι της Πρέζα όταν πιεις λογοκρίθηκε από το καθεστώς Μεταξά.