Roza Eskenazi

Sarah Skinazi urodziła się w Konstantynopolu, prawdopodobnie około 1895 roku, choć przez większą część kariery podawała rok 1910. Jej rodzina to biedni Żydzi sefardyjscy, hiszpańskojęzyczni potomkowie Żydów wygnanych z Hiszpanii, i wkrótce po 1900 roku przenieśli się przez Komotini do Salonik. Tam dziewczyna, która prawie nie chodziła do szkoły, zaczęła jako tancerka w miejskich teatrach i kawiarniach. Około 1913 roku uciekła z młodym mężczyzną z zamożnej rodziny, Jannisem Zardinidisem, i przyjęła imię Roza; on zmarł kilka lat później.

W latach dwudziestych śpiewała w ateńskich kabaretach, a pod koniec dekady kompozytor Panajotis Tundas wprowadził ją do Columbia Records. Jej pierwsze płyty ukazały się w 1929 roku, a w ciągu kilku lat nagrała około trzystu piosenek, często z grającym na udzie Agapiosem Tombulisem i skrzypkiem Dimitrisem Semsisem. U szczytu kariery miała wyłączny kontrakt na czterdzieści piosenek rocznie. Podczas okupacji niemieckiej, gdy niemal wszystkich Żydów z Salonik deportowano i zamordowano, prowadziła klub nocny w Atenach, pomagała ukrywającym się ludziom i w 1943 roku została aresztowana na trzy miesiące.

Po wojnie, od 1952 roku, koncertowała w greckich społecznościach Stanów Zjednoczonych, a w 1959 roku ponownie osiadła w Atenach. W latach siedemdziesiątych nowe pokolenie odkryło jej stare płyty; występowała w telewizji, a ostatni koncert dała w Patras w 1977 roku. Zmarła w Atenach 2 grudnia 1980 roku.

Eskenazi śpiewała muzykę greckich miast Azji Mniejszej i Konstantynopola, tak zwane σμυρναίικο (styl smyrneński), oraz wczesne ρεμπέτικο (rebetiko) Pireusu i Aten. Jej zespół był zespołem kawiarnianym: skrzypce, ud, santuri, gitara, a nad nimi jej głos, wysoki, jasny i pełen ozdobników, z długim improwizowanym lamentem zwanym αμανές (amanes). Śpiewała po grecku, turecku, ormiańsku i w ladino, języku Żydów sefardyjskich, i swobodnie przechodziła z jednego na drugi, tak jak robiły to wielonarodowe miasta jej młodości.

Jej repertuar był ogromny. Nagrywała pieśni ludowe, takie jak Μαντήλι καλαματιανό (Chusta z Kalamaty) i Κόφτηνε Ελένη την ελιά (Zetnij oliwkę, Eleni), piosenki kawiarniane, takie jak Η Μποέμισσα (Cyganeczka, ok. 1930) i Το καναρίνι (Kanarek) z muzyką skrzypka Dimitrisa Semsisa, a także „ciężkie” piosenki o haszyszu i narkotykach; jedna z nich, Πρέζα όταν πιεις (Kiedy weźmiesz szczyptę), została ocenzurowana za dyktatury Metaksasa pod koniec lat trzydziestych. Wyjątkowość jej płyt polega na ich swobodzie: śpiewa jak ktoś, kto występuje przy stoliku kilka kroków od ciebie, śmiejąc się, przekomarzając i lamentując jednocześnie, i była jedną z bardzo nielicznych kobiet swoich czasów, które zostały gwiazdami w tym męskim świecie.

Najlepszym sposobem, by poznać Eskenazi, jest posłuchanie jej nagrań z lat trzydziestych, łatwo dostępnych i wciąż będących wzorem dla każdego wykonawcy rebetiko i pieśni smyrneńskiej; greckie zespoły grają dziś jej repertuar w tawernach i na festiwalach. Film dokumentalny z 2011 roku Mój słodki kanarku (Καναρίνι μου γλυκό) izraelskiego reżysera Roya Shera towarzyszy trojgu młodym muzykom z Grecji, Turcji i Izraela w poszukiwaniu jej śladów; jego premiera odbyła się na Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Salonikach. Jej wspomnienia, Αυτά που θυμάμαι (To, co pamiętam), zebrane przez Kostasa Chatzidoulisa, ukazały się w 1982 roku. Jej historia jest też oknem na żydowski świat Salonik sprzed Zagłady.

• Przez większą część życia twierdziła, że urodziła się w 1910 roku, mniej więcej piętnaście lat później niż naprawdę.
• Do połowy lat trzydziestych nagrała blisko trzysta piosenek.
• Śpiewała po grecku, turecku, ormiańsku i w ladino, języku Żydów sefardyjskich.
• Jej piosenka Πρέζα όταν πιεις została ocenzurowana przez reżim Metaksasa.