Georgios Papanikolaou

Papanikolaou urodził się 13 maja 1883 roku w Kimi, małym porcie na wyspie Eubea, jako syn lekarza, który był też burmistrzem miasteczka. Studiował medycynę na Uniwersytecie Ateńskim i ukończył ją w 1904 roku, ale nie chciał zostać wiejskim lekarzem jak ojciec; wyjechał do Niemiec studiować biologię i w 1910 roku obronił w Monachium doktorat z zoologii. W tym samym roku ożenił się z Andromachi Mavrogeni, zwaną Mary, która przez pięćdziesiąt dwa lata była jego towarzyszką i współpracowniczką. Przez krótki czas pracował jako fizjolog w wyprawie oceanograficznej księcia Alberta z Monako, służył jako oficer medyczny w wojnach bałkańskich, a w październiku 1913 roku para popłynęła do Nowego Jorku niemal bez pieniędzy.

Ich pierwsze miesiące w Ameryce to słynna historia: on sprzedawał dywany w domu towarowym Gimbels i grał na skrzypcach w restauracjach, a Mary przyszywała guziki. W 1914 roku dostał posadę w zakładzie anatomii Cornell University Medical College i w New York Hospital i pozostał tam czterdzieści siedem lat, z Mary jako laborantką i, każdego dnia, obiektem doświadczeń. Dopiero w 1961 roku wyjechał, by kierować w Miami nowym instytutem badań nad rakiem, nazwanym jego imieniem. Zmarł tam na zawał serca 19 lutego 1962 roku, kilka miesięcy po przyjeździe.

Metoda Papanikolaou wyrosła z badań podstawowych. W 1917 roku, badając cykl rozrodczy świnek morskich, wykazał, że komórki w wymazie z pochwy zmieniają się wraz z fazami cyklu, tak że cykl można odczytać pod mikroskopem, nie krzywdząc zwierzęcia. Następnie zastosował tę samą technikę u kobiet, z Mary jako pierwszą badaną, i w 1923 roku zauważył coś nieoczekiwanego: w wymazie kobiety z rakiem szyjki macicy wyraźnie widać było nieprawidłowe komórki nowotworowe. Ogłosił odkrycie w 1928 roku pod tytułem «Nowa diagnostyka raka» i prawie nikt nie zwrócił na to uwagi; lekarze ufali biopsjom i nie widzieli potrzeby wymazu.

Wrócił do mikroskopu. Od 1939 roku współpracował z ginekologiem Herbertem Trautem, badając tysiące kobiet w New York Hospital, a ich artykuł z 1941 roku i monografia z 1943 roku Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear (Rozpoznawanie raka macicy na podstawie wymazu z pochwy) wreszcie przekonały środowisko lekarskie. Kluczowe było to, że wymaz ujawniał raka, a nawet zmiany przedrakowe, na długo przed jakimikolwiek objawami, kiedy chorobę można było jeszcze wyleczyć. W latach 50. ruszyły programy badań przesiewowych, a umieralność na raka szyjki macicy spadła dramatycznie wszędzie tam, gdzie stosowano test Pap. Jego Atlas of Exfoliative Cytology (Atlas cytologii złuszczeniowej, 1954) rozszerzył metodę na inne narządy i dał początek całej dziedzinie – cytopatologii. W 1950 roku otrzymał Nagrodę Laskera i kilkakrotnie był nominowany do Nagrody Nobla, ale nigdy jej nie dostał.

W Grecji Papanikolaou jest narodowym bohaterem nauki. Jego portret widniał na banknocie 10 000 drachm z 1995 roku, największym nominale w obiegu przed euro, z bogiem uzdrowicielem Asklepiosem na rewersie. Szpital ogólny w Salonikach nosi nazwę «Παπανικολάου», podobnie jak ulice, szkoły i towarzystwa medyczne w całym kraju, a Greckie Towarzystwo Onkologiczne co roku prowadzi w jego imieniu kampanię zachęcającą kobiety do wykonania cytologii. W Kimi, jego rodzinnym mieście, Muzeum Folkloru poświęca mu salę i stoi tam pomnik na jego cześć. Stany Zjednoczone umieściły go na znaczku pocztowym w 1978 roku. Dla uczącego się przydatne wyrażenie to po prostu «τεστ Παπ» (także «τεστ Παπανικολάου»), które zna każda Greczynka, oraz historia sprzedawcy dywanów, który ocalił miliony istnień.

• W pierwszych miesiącach w Nowym Jorku, by przeżyć, sprzedawał dywany w domu towarowym i grał na skrzypcach w restauracjach.
• Jego żona Mary przez dziesięciolecia była jego asystentką laboratoryjną i codziennym obiektem doświadczeń; pierwsze ludzkie wymazy, które badał, pochodziły od niej.
• Jego ogłoszenie testu z 1928 roku było ignorowane przez ponad dziesięć lat, zanim środowisko medyczne je zaakceptowało.
• Pojawił się na amerykańskim znaczku pocztowym w 1978 roku i na greckim banknocie 10 000 drachm w 1995 roku.