Georgios Papanikolaou

Papanikolaou werd op 13 mei 1883 geboren in Kymi, een kleine haven op het eiland Euboea, als zoon van een arts die ook burgemeester van het stadje was. Hij studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Athene en studeerde in 1904 af, maar hij wilde geen plattelandsdokter worden zoals zijn vader; hij ging naar Duitsland om biologie te studeren en promoveerde in 1910 in München in de zoölogie. Datzelfde jaar trouwde hij met Andromachi Mavrogeni, Mary genoemd, die tweeënvijftig jaar lang zijn levensgezellin en medewerkster zou zijn. Hij werkte korte tijd als fysioloog op de oceanografische expeditie van prins Albert van Monaco, diende als officier van gezondheid in de Balkanoorlogen, en in oktober 1913 voer het paar vrijwel zonder geld naar New York.

Hun eerste maanden in Amerika zijn een beroemd verhaal: hij verkocht tapijten in warenhuis Gimbels en speelde viool in restaurants, terwijl Mary knopen aanzette. In 1914 vond hij een baan bij de afdeling anatomie van het Cornell University Medical College en in het New York Hospital, en hij bleef daar zevenenveertig jaar, met Mary als laborante en, elke dag, als proefpersoon. Pas in 1961 vertrok hij, om in Miami een nieuw kankeronderzoeksinstituut te leiden dat naar hem werd genoemd. Hij stierf daar op 19 februari 1962 aan een hartaanval, enkele maanden na zijn aankomst.

Papanikolaous methode kwam voort uit fundamenteel onderzoek. In 1917 toonde hij, bij onderzoek naar de voortplantingscyclus van cavia's, aan dat de cellen in een vaginaal uitstrijkje veranderen met de fasen van de cyclus, zodat de cyclus onder de microscoop kon worden afgelezen zonder het dier kwaad te doen. Daarna paste hij dezelfde techniek toe bij vrouwen, met Mary als eerste proefpersoon, en in 1923 zag hij iets onverwachts: in het uitstrijkje van een vrouw met baarmoederhalskanker waren de afwijkende kankercellen duidelijk zichtbaar. Hij maakte de vondst in 1928 bekend onder de titel «Nieuwe kankerdiagnose», en bijna niemand sloeg er acht op; artsen vertrouwden op biopten en zagen het nut van een uitstrijkje niet in.

Hij ging terug naar de microscoop. Vanaf 1939 werkte hij samen met de gynaecoloog Herbert Traut en onderzocht duizenden vrouwen in het New York Hospital; hun artikel van 1941 en de monografie van 1943, Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear (De diagnose van baarmoederkanker door het vaginale uitstrijkje), overtuigden uiteindelijk de beroepsgroep. Het cruciale punt was dat het uitstrijkje kanker, en zelfs voorstadia ervan, liet zien lang voordat er symptomen waren, wanneer de ziekte nog te genezen was. In de jaren 1950 begonnen bevolkingsonderzoeken, en de sterfte aan baarmoederhalskanker daalde spectaculair overal waar de Pap-test werd gebruikt. Zijn Atlas of Exfoliative Cytology (Atlas van de exfoliatieve cytologie, 1954) breidde de methode uit naar andere organen en legde de basis voor een heel vakgebied, de cytopathologie. Hij kreeg in 1950 de Lasker Award en werd meermaals voor de Nobelprijs voorgedragen, zonder die ooit te krijgen.

In Griekenland is Papanikolaou een nationale held van de wetenschap. Zijn portret stond op het biljet van 10.000 drachme uit 1995, het grootste biljet in omloop vóór de euro, met de helende god Asklepios op de achterkant. Het algemeen ziekenhuis van Thessaloniki heet «Παπανικολάου», net als straten, scholen en medische verenigingen in het hele land, en de Griekse Kankervereniging voert elk jaar in zijn naam campagne om vrouwen een uitstrijkje te laten maken. In Kymi, zijn geboorteplaats, wijdt het Volkskundemuseum een zaal aan hem en staat er een monument te zijner ere. De Verenigde Staten brachten in 1978 een postzegel met zijn beeltenis uit. Voor de leerling is de nuttige uitdrukking eenvoudig «τεστ Παπ» (ook «τεστ Παπανικολάου»), die elke Griekse vrouw kent, samen met het verhaal van de tapijtverkoper die miljoenen levens redde.

• In zijn eerste maanden in New York verkocht hij tapijten in een warenhuis en speelde hij viool in restaurants om te overleven.
• Zijn vrouw Mary was decennialang zijn laboratoriumassistente en dagelijkse proefpersoon; de eerste menselijke uitstrijkjes die hij bestudeerde, waren van haar.
• Zijn aankondiging van de test in 1928 werd meer dan tien jaar genegeerd voordat de medische wereld haar aanvaardde.
• Hij verscheen in 1978 op een Amerikaanse postzegel en in 1995 op het Griekse biljet van 10.000 drachme.