Nikolaos Gyzis

Gyzis werd geboren op 1 maart 1842 in Sklavochori op Tinos, het eiland van de marmerbewerkers dat Griekenland ook Nikiforos Lytras en de beeldhouwer Giannoulis Chalepas schonk. In 1850 verhuisde het gezin naar Athene, waar de jongen werd toegelaten tot de School voor de Kunsten (Σχολείο των Τεχνών) en meer dan tien jaar studeerde. In 1865 stuurde een beurs van de Stichting van de Evangelistria, de grote bedevaartskerk van Tinos, hem naar de Academie voor Schone Kunsten in München. Hij trad toe tot het atelier van Karl von Piloty, zoals Lytras vóór hem, en vond de stad die voor de rest van zijn leven zijn thuis zou zijn.

In 1872 keerde hij terug naar Griekenland en bracht twee jaar door met schilderen in Athene en reizen; in 1873 trokken hij en Lytras samen door Smyrna en Klein-Azië en vulden hun schetsboeken met taferelen uit het oosterse leven. Maar in 1874 ging hij voorgoed terug naar München. In 1877 trouwde hij met Artemis Nazou, met wie hij vijf kinderen kreeg. In 1882 benoemde de Academie van München hem tot erehoogleraar en in 1888 tot gewoon hoogleraar, een zeldzame eer voor een buitenlander, en zijn atelier werd de ontmoetingsplaats van de Griekse schilders die daar kwamen studeren.

In zijn laatste jaren werd zijn werk mystiek en religieus, vol licht en engelen. Hij stierf in München op 4 januari 1901, achtenvijftig jaar oud, en liet zijn laatste grote doek, Ιδού ο Νυμφίος έρχεται (Zie, de Bruidegom komt), onvoltooid achter.

Gyzis begon als genreschilder van het Griekse en oosterse leven, in de donkere, gladde Münchense manier. Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών (De verloving van de kinderen, 1877) toont een dorpsceremonie waarbij twee kleine kinderen aan elkaar worden beloofd terwijl de volwassenen toekijken; het is een van de meest geliefde schilderijen in de Nationale Galerie in Athene. Το κρυφό σχολειό (De geheime school, 1885–86) toont een oude monnik die een groep kinderen lesgeeft bij het licht van een kaars, en werd het beeld van een Griekse legende: dat priesters onder Ottomaanse heerschappij 's nachts in het geheim Grieks aan kinderen leerden. Historici betwijfelen de legende, maar het schilderij, en het kinderrijmpje «Φεγγαράκι μου λαμπρό» dat eraan verbonden is, kent iedere Griek.

In München schilderde hij ook allegorieën en decoratief werk, zoals Η τέχνη και τα πνεύματά της (De kunst en haar geesten, ca. 1876), en later, toen zijn stijl losser en lichter werd, visionaire voorstellingen van engelen en licht. Η Δόξα των Ψαρών (De glorie van Psara, ca. 1898) maakt van de verwoesting van het eiland in 1824 een gevleugelde figuur die boven de ruïnes oprijst, en Ιδού ο Νυμφίος έρχεται (1899–1900) is een gloed van goud en figuren die hij niet meer heeft kunnen voltooien. In 1896 ontwierp hij het herinneringsdiploma dat aan de winnaars van de eerste moderne Olympische Spelen in Athene werd uitgereikt. Gyzis was meer een schilder van sfeer en licht dan van verhaal, en de schetsen en studies die hij naliet worden vaak even hoog gewaardeerd als de voltooide doeken.

Το κρυφό σχολειό is de Gyzis die iedereen kent: het hing een eeuw lang in klaslokalen, het stond op de achterkant van het biljet van 200 drachme uit 1996, naast Rigas Feraios, en het wordt elk jaar op 25 maart, de Griekse onafhankelijkheidsdag, opnieuw afgebeeld. De Nationale Galerie in Athene bezit een grote collectie van zijn werk, waaronder Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών en veel studies, en het Museum van Tiniotische Kunstenaars in de stad Tinos toont hem naast Lytras en Chalepas. De Atheense wijk Gkyzi (Γκύζη) zou doorgaans naar hem genoemd zijn, en straten met de naam Γύζη zijn er in heel Griekenland. Wie Grieks leert, kan naar De geheime school kijken en dan het rijmpje «Φεγγαράκι μου λαμπρό, φέγγε μου να περπατώ, να πηγαίνω στο σχολειό» (Helder maantje, schijn voor mij zodat ik kan lopen, zodat ik naar school kan gaan) lezen, dat Griekse kinderen nog altijd leren.

• Hij woonde ongeveer vijfendertig jaar in München en signeerde zijn Duitse werken met «Gysis»; Griekse én Duitse musea maken aanspraak op hem.
• Zijn beurs voor München kwam van de kerk van de Evangelistria op Tinos, het beroemde bedevaartsoord van het eiland.
• Το κρυφό σχολειό werd afgebeeld op het biljet van 200 drachme dat in 1996 werd uitgegeven, een van de laatste drachmebiljetten vóór de euro.
• Hij ontwierp het diploma van de Olympische Spelen van Athene in 1896, de eerste Spelen van het moderne tijdperk.