Nikos Xylouris

Xylouris werd op 7 juli 1936 geboren in Anogia, een herdersdorp hoog op de hellingen van de Psiloritis in de regio Rethymno op Kreta; in augustus 1944 brandden de Duitsers het volledig plat als vergelding voor de ontvoering van generaal Kreipe. Zijn familie had de bijnaam «Ψαροί» (de grijzen), en daarom staan hij en zijn broers bekend als Psaronikos, Psarantonis en Psarogiannis. Als jongen pakte hij de driesnarige Kretenzische lyra op, begon te spelen op bruiloften en feesten en maakte eind jaren vijftig zijn eerste opnamen in Heraklion.

In 1967 opende hij in Heraklion een muziekclub met de naam Ερωτόκριτος, en zijn faam verspreidde zich buiten het eiland. Het keerpunt kwam in 1969, toen de componist Yannis Markopoulos, eveneens een Kretenzer, hem vroeg Ανυφαντού (Het weversmeisje) te zingen; de plaat maakte zijn stem bekend in Athene, en hij verhuisde ernaartoe. Gedurende de jaren zeventig zong hij voor Markopoulos, Stavros Xarchakos, Christos Leontis en anderen, en vulde hij avond na avond de Atheense clubs terwijl de kolonelsjunta regeerde.

In november 1973 ging hij de bezette Polytechnische School binnen en zong hij met de studenten achter de hekken; de foto's stonden op de voorpagina's, en het regime verbood zijn concerten en sloot de club waar hij optrad. Na de val van de junta stond hij op het hoogtepunt van zijn roem toen hij kanker kreeg. Hij stierf op 8 februari 1980 in Piraeus, 43 jaar oud; de actrice Jenny Karezi had hem «de Aartsengel» genoemd, en als «ο Αρχάγγελος της Κρήτης» (de Aartsengel van Kreta) spreken Grieken nog steeds over hem.

Xylouris zong twee soorten muziek en bracht ze samen. De eerste was de traditie van Kreta: de ριζίτικα, trage, onbegeleide liederen uit de bergdorpen «aan de wortels» van de Witte Bergen, en de μαντινάδες, rijmende tweeregelige verzen die op de lyra worden geïmproviseerd. Markopoulos' album Ριζίτικα (1971) legde deze oude liederen met zijn stem vast, waaronder Πότε θα κάνει ξαστεριά (Wanneer wordt de hemel helder), een opstandslied tegen de Turken dat in zijn mond een lied tegen de dictatuur werd. Het andere lied dat hij op de Polytechnische School zong, Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί (De vijanden zijn de stad binnengetrokken), is een lied van Markopoulos uit dezelfde jaren.

De tweede soort was het nieuwe «artistiek-populaire» lied van de jaren zeventig, waarin componisten poëzie op muziek zetten voor stemmen als de zijne. Voor Markopoulos nam hij Χρονικό (Kroniek, 1970), Ιθαγένεια (Nationaliteit, 1972) en liederen als Χίλια μύρια κύματα (Duizend en duizend golven, ca. 1974) op, een zeemanslied dat nu aan het eind van feesten wordt gezongen, wanneer de nacht droevig wordt. Voor Christos Leontis zong hij de Ritsos-cyclus Καπνισμένο τσουκάλι (De zwartgeblakerde pot, 1975), en in 1976 nam hij met Tania Tsanaklidou lange passages op uit de versroman van de Kretenzische renaissance Ερωτόκριτος in de toonzetting van Christodoulos Chalaris, en zo hoorden veel Grieken het gedicht voor het eerst. Zijn stem was hoog, zuiver en op Kretenzische wijze licht nasaal, met een lange, onverhaaste lijn en bijna geen versiering; hij zong alsof hij de waarheid vertelde, en daarom klonken politieke liederen oprecht uit zijn mond.

Luister eerst naar Πότε θα κάνει ξαστεριά, dat nog steeds wordt gezongen bij demonstraties en elk jaar op 17 november, de verjaardag van de opstand op de Polytechnische School; daarna naar Ανυφαντού, Χίλια μύρια κύματα en zijn Ερωτόκριτος. In Anogia, dat leeft van schapen, weven en muziek, is zijn huis, gemarkeerd met een gedenkplaat, een plek die mensen bezoeken, en zijn broer Psarantonis, zijn neef Giorgis Xylouris (Psarogiorgis) en een jongere generatie Xylourides zetten de traditie voort; in Griekenland betekent de achternaam alleen al Kretenzische muziek. Straten op Kreta dragen zijn naam, en zijn platen worden voortdurend heruitgebracht. Voor een leerder zijn de rizitika een zachte ingang tot het Kretenzische dialect, omdat de regels kort zijn en herhaald worden.

• Zijn bijnaam Ψαρονίκος heeft niets met vis (ψάρι) te maken: de familie werd «Ψαροί» genoemd, de grijsharigen.
• Anogia, zijn dorp, werd in augustus 1944 door het Duitse leger platgebrand; de muziektraditie waarin hij opgroeide, overleefde in een herbouwd dorp.
• Hij zong in november 1973 in de bezette Polytechnische School van Athene, enkele dagen voordat tanks de hekken ramden.
• De lyra die hij bespeelde heeft drie snaren, wordt rechtop op de knie gehouden en met een strijkstok bespeeld als een piepkleine cello.