Nikos Ksiluris

Ksilurisi lindi më 7 korrik 1936 në Anogia, një fshat barinjsh lart në shpatet e malit Psiloritis, në rajonin e Rethimnos në Kretë; në gusht 1944 gjermanët e dogjën krejtësisht si hakmarrje për rrëmbimin e gjeneralit Kreipe. Familja e tij kishte nofkën «Ψαροί» (të thinjurit), prandaj ai dhe vëllezërit e tij njihen si Psaronikos, Psarantonis dhe Psarojanis. Që fëmijë mori në dorë lirën kretase me tri tela, filloi të luante në dasma e festa dhe bëri regjistrimet e para në Iraklion në fund të viteve 1950.

Në vitin 1967 hapi në Iraklion një klub muzikor të quajtur Ερωτόκριτος, dhe fama e tij u përhap përtej ishullit. Kthesa erdhi në vitin 1969, kur kompozitori Janis Markopulos, edhe ai kretas, i kërkoi të këndonte Ανυφαντού (Endësja); disku e bëri të njohur zërin e tij në Athinë, dhe ai u shpërngul atje. Gjatë gjithë viteve 1970 këndoi për Markopulosin, Stavros Ksarhakosin, Hristos Leontisin e të tjerë, duke i mbushur natë pas nate klubet e Athinës ndërsa sundonte junta e kolonelëve.

Në nëntor 1973 hyri në Politeknikun e pushtuar dhe këndoi me studentët pas portave; fotografitë dolën në faqet e para të gazetave, dhe regjimi ia ndaloi koncertet dhe mbylli klubin ku performonte. Pas rënies së juntës, ishte në kulmin e famës kur u sëmur nga kanceri. Vdiq në Pire më 8 shkurt 1980, në moshën 43-vjeçare; aktorja Xheni Karezi e kishte quajtur «Kryeengjëlli», dhe si «ο Αρχάγγελος της Κρήτης» (Kryeengjëlli i Kretës) grekët flasin ende për të.

Ksilurisi këndoi dy lloje muzike dhe i bashkoi ato. I pari ishte tradita e Kretës: ριζίτικα, këngë të ngadalta e pa shoqërim instrumental të fshatrave malore «në rrënjët» e Maleve të Bardha, dhe μαντινάδες, dyvargësha me rimë të improvizuara me lirë. Albumi i Markopulosit Ριζίτικα (1971) i regjistroi këto këngë të vjetra me zërin e tij, mes tyre Πότε θα κάνει ξαστεριά (Kur do të kthjellohet qielli), një këngë kryengritjeje kundër turqve që në gojën e tij u bë këngë kundër diktaturës. Kënga tjetër që këndoi në Politeknik, Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί (Armiqtë hynë në qytet), është një këngë e Markopulosit nga të njëjtat vite.

Lloji i dytë ishte kënga e re «artistike-popullore» e viteve 1970, ku kompozitorët vinin poezinë në muzikë për zëra si i tiji. Për Markopulosin regjistroi Χρονικό (Kronikë, 1970), Ιθαγένεια (Shtetësi, 1972) dhe këngë si Χίλια μύρια κύματα (Mijëra e mijëra dallgë, rreth 1974), një këngë detarësh që sot këndohet në fund të festave, kur nata bëhet e trishtë. Për Hristos Leontisin këndoi ciklin mbi poezitë e Ritsosit Καπνισμένο τσουκάλι (Tenxherja e nxirë nga tymi, 1975), dhe në vitin 1976 regjistroi, bashkë me Tania Canaklidun, pjesë të gjata të romancës në vargje të Rilindjes kretase Ερωτόκριτος në muzikën e Hristodulos Halarisit, dhe kështu shumë grekë e dëgjuan poemën për herë të parë. Zëri i tij ishte i lartë, i pastër dhe pak hundor sipas mënyrës kretase, me një linjë të gjatë e pa nxitim dhe pothuajse pa zbukurime; këndonte sikur të thoshte të vërtetën, dhe prandaj këngët politike tingëllonin të sinqerta në gojën e tij.

Dëgjoni së pari Πότε θα κάνει ξαστεριά, që këndohet ende në demonstrata dhe çdo vit më 17 nëntor, përvjetorin e kryengritjes së Politeknikut; pastaj Ανυφαντού, Χίλια μύρια κύματα dhe Ερωτόκριτος-in e tij. Në Anogia, që jeton nga delet, endja dhe muzika, shtëpia e tij, e shënuar me një pllakë, është një vend që njerëzit e vizitojnë, dhe vëllai i tij Psarantonis, nipi i tij Jorgis Ksiluris (Psarojorgis) dhe një brez më i ri Ksiluridësh e vazhdojnë traditën; në Greqi vetëm mbiemri do të thotë muzikë kretase. Rrugë në Kretë mbajnë emrin e tij, dhe disqet e tij ribotohen vazhdimisht. Për një nxënës, rizitika-t janë një hyrje e butë në dialektin kretas, sepse vargjet janë të shkurtra e përsëriten.

• Nofka e tij Ψαρονίκος nuk ka të bëjë fare me peshkun (ψάρι): familjen e quanin «Ψαροί», të thinjurit.
• Anogia, fshati i tij, u dogj nga ushtria gjermane në gusht 1944; tradita muzikore në të cilën u rrit mbijetoi në një fshat të rindërtuar.
• Këndoi brenda Politeknikut të pushtuar të Athinës në nëntor 1973, disa ditë para se tanket të thyenin portat.
• Lira që i binte ka tri tela, mbahet drejt mbi gju dhe luhet me hark si një violonçel i vogël.