Nikiforos Vretakos

Vretakosi lindi më 1 janar 1912 në Krokees (Κροκεές), një fshat i Lakonisë disa kilometra larg Spartës, në rrëzë të Tajgetit; familja e tij kishte toka edhe në Plumica, një lagje e vogël mes ullishtave, të cilën ai e deshi gjithë jetën. Mbaroi shkollën në Gjithio dhe në vitin 1929, shtatëmbëdhjetë vjeç, shkoi në Athinë me dorëshkrimin e poezive të para; përmbledhja Κάτω από σκιές και φώτα (Nën hije e drita) doli po atë vit. Kryeqyteti qe i ashpër me të. Fitonte bukën e gojës në zyra, në gazetari dhe në botime, dhe e njohu mirë varfërinë.

Luftoi në frontin shqiptar në dimrin e viteve 1940–41 dhe e përjetoi pushtimin gjerman në Athinë. Si shumë shkrimtarë grekë të brezit të tij, iu bashkua të majtës, dhe vitet e luftës civile i kushtuan punën dhe miq; më vonë u largua nga Partia Komuniste, duke ruajtur bindjet e tij socialiste. Poezitë e atyre viteve, si 33 ημέρες (33 ditë, 1945) për luftimet e dhjetorit 1944 në Athinë, janë më të errëtat e tij. Gjatë diktaturës ushtarake të viteve 1967–74 kaloi disa vjet jashtë vendit, në Zvicër dhe në Itali, dhe u kthye në Greqi pas rënies së kolonelëve.

Në dekadat e fundit të jetës u nderua gjerësisht dhe në vitin 1987 u zgjodh anëtar i Akademisë së Athinës. Vdiq më 4 gusht 1991 në Plumica, në fshatrat e Lakonisë ku kishte lindur, dhe është varrosur atje, nën malin për të cilin kishte shkruar gjithë jetën.

Vretakosi botoi më shumë se njëzet përmbledhje poetike, si edhe romane e ese, dhe Τα ποιήματα (Poezitë) e tij të mbledhura mbushin disa vëllime. Në fillim, nën ndikimin e simbolistëve dhe të Palamasit, shkroi poezi të gjata e retorike; lufta dhe pushtimi ia zhveshën gjuhën. Nga Ο Ταΰγετος και η σιωπή (Tajgeti dhe heshtja, 1949) e tutje gjeti zërin që njohin njerëzit: vargje të shkurtra, figura konkrete, diell, borë në mal, ullinj, zogj, duart e një nëne, dhe një besim te mirësia njerëzore që i mbijetoi gjithçkaje që kishte parë. Kritikët e quajtën poeti i dritës; ai e quante veten një njeri të cilit i ishte dhënë poezia që të kishte diçka për të jetuar.

Temat e tij të përsëritura janë tri. Peizazhi i Lakonisë, mbi të gjitha Tajgeti, të cilin e trajton si një prani të gjallë, gati si një prind. Nëna e tij, së cilës i kushtoi disa nga poezitë e tij më të ëmbla. Dhe paqja: në dekadat e Luftës së Ftohtë shkroi pa pushim kundër luftës dhe bombës atomike, dhe Οδύνη (Dhimbje, 1969), e shkruar në mërgim, është një vajtim i gjatë për një Greqi të plagosur. Veprat e vona janë më të gjerat: Ο Προμηθέας ή το παιχνίδι μιας μέρας (Prometeu, ose loja e një dite, 1978) është një poemë dramatike për Titanin që i deshi njerëzit, dhe Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη (Liturgjia nën Akropol, 1981) është një poemë-kantatë ku poeti kremton Greqinë dhe njerëzimin si në një meshë. Proza e tij përfshin Το αγρίμι (I egri) dhe ese për Palamasin dhe për poezinë.

Vretakosi është poet i teksteve shkollore në kuptimin më të mirë: poezi të shkurtra të tij gjenden në Ανθολόγιο të shkollës fillore dhe në librat e leximit të gjimnazit, dhe breza nxënësish kanë mësuar përmendësh vargjet e tij për diellin, nënën dhe paqen. Disa poezi janë kompozuar nga kompozitorë grekë dhe këndohen në festat e shkollave. Në Spartë një rrugë mban emrin e tij, ndërsa fshati i tij Krokees dhe lagjja e Plumicës, ku varri i tij ndodhet mes ullishtave, janë vendet ku duhet të shkojë kushdo që do të shohë peizazhin pas poezive. Akademia e Athinës, që e zgjodhi në vitin 1987, ruan arkivin e tij. Një nxënës mund të fillojë me poezinë që hapet me «Αν δε μου 'δινες την ποίηση, Κύριε» (Po të mos më kishe dhënë poezinë, o Zot), një nga vargjet më të cituara të poezisë moderne greke, dhe me poezitë e shkurtra për Tajgetin, që përdorin greqishten më të thjeshtë që ekziston.

• Përmbledhja e tij e parë u botua në vitin 1929, kur ishte shtatëmbëdhjetë vjeç, vitin kur mbërriti në Athinë nga Lakonia.
• Kaloi një pjesë të diktaturës së viteve 1967–74 në mërgim në Zvicër dhe në Itali, dhe atje shkroi disa nga poezitë e tij të vona më të njohura.
• U zgjodh në Akademinë e Athinës në vitin 1987, katër vjet para vdekjes.
• Vdiq në të njëjtin cep të Lakonisë ku kishte lindur, nën malin Tajget, malin që shfaqet në poezitë e tij për gjashtëdhjetë vjet.