Talesi i Miletit

Talesi lindi rreth vitit 624 p.e.s. në Milet, një qytet grek në bregdetin e Jonisë (sot Turqia perëndimore), atëherë porti më i gjallë i botës greke, që tregtonte me Egjiptin, Lidinë dhe Detin e Zi. Asgjë nga ato që shkroi nuk ka mbijetuar, nëse shkroi ndonjëherë gjë, dhe gjithçka që dimë vjen nga autorë të mëvonshëm: Herodoti një shekull pas tij, pastaj Platoni dhe Aristoteli dhe, shumë më vonë, mbledhësi i anekdotave Diogjen Laerti. Edhe datat e tij janë rindërtuar nga e vetmja ngjarje që mund të përcaktohet, eklipsi i diellit i 28 majit 585 p.e.s., të cilin thuhet se e parashikoi.

Duket se udhëtoi në Egjipt, ku grekët besonin se mësoi gjeometrinë nga priftërinjtë, dhe qe veprues në politikën e Jonisë: Herodoti thotë se i këshilloi qytetet joniane të bashkoheshin në një këshill të vetëm në Teos për t'i bërë ballë fuqisë në rritje të Lidisë dhe Persisë, këshillë që ata nuk e ndoqën. Në lashtësi numërohej i pari ndër Shtatë të Urtët, njerëzit e mençur të Greqisë së hershme, dhe historitë për të tërheqin në dy drejtime. Në njërën, që e tregon Platoni, ai bie në një pus duke vështruar yjet, dhe një shërbëtore trake qesh me njeriun që do të dijë ç'ka në qiell, por nuk sheh ç'ka para këmbëve. Në tjetrën, që e tregon Aristoteli, ai parashikon një korrje të mirë ullinjsh, merr me qira lirë gjatë dimrit të gjitha shtypëset e vajit në Milet e në Hios dhe bën pasuri kur vjen korrja, për të provuar se filozofët mund të ishin të pasur po të donin. Thuhet se vdiq në moshë të thyer, rreth vitit 546 p.e.s.

Aristoteli e quan Talesin themelues të filozofisë së natyrës, sepse shtroi një lloj të ri pyetjeje: jo cila perëndi e bëri botën, por nga se është bërë bota. Përgjigjja e tij qe uji, ἀρχή (arke, parimi i parë) i gjithçkaje, ndoshta sepse toka dukej sikur notonte mbi të, ndoshta sepse çdo qenie e gjallë ka nevojë për të. Përgjigjja ka më pak rëndësi se hapi: një substancë e vetme natyrore, e hapur për diskutim, në vend të një miti. Pasuesit e tij në Milet, Anaksimandri dhe Anaksimeni, nuk u pajtuan menjëherë me të, dhe ky zakon i mospajtimit është fillimi i shkencës.

Në matematikë atij i atribuohen provat e para gjeometrike. Θεώρημα του Θαλή (teorema e Talesit), që mësohet në shkollat greke, thotë se drejtëzat paralele që presin dy drejtëza të tjera i ndajnë ato në segmente proporcionale; teorema që mban emrin e tij jashtë vendit thotë se një kënd i brendashkruar në gjysmërreth është kënd i drejtë. Me idenë e proporcionit thuhet se mati lartësinë e piramidave egjiptiane, duke krahasuar hijen e tyre me hijen e një shkopi, si dhe largësinë e anijeve në det nga bregu. Në astronomi i atribuohej parashikimi i eklipsit të vitit 585 p.e.s., që ndaloi një betejë mes lidëve dhe medëve, dhe fakti që u tregoi detarëve si të orientoheshin me Arushën e Vogël. Sa prej këtyre është e vërtetë, diskutohet; ajo që nuk diskutohet është se për grekët që erdhën pas tij, nga Herodoti te Aristoteli, Talesi qe njeriu i parë që mendoi në këtë mënyrë.

Në Greqi Talesi jeton kryesisht në klasë. Το θεώρημα του Θαλή është një pikë e palëvizshme e programit të matematikës në shkollën e mesme të ulët, kështu që çdo i rritur grek e mban mend emrin edhe pasi e ka harruar teoremën, dhe teksti i filozofisë i liceut hapet me të dhe me ujin. Gara kombëtare për nxënës e Shoqatës Matematikore Helene quhet «Θαλής» dhe mbahet çdo vjeshtë, me fazat e mëvonshme të emërtuara sipas Euklidit dhe Arkimedit. Historia e filozofit që ra në pus tregohet ende si një shaka e butë për akademikët e hutuar, dhe «Θαλής» është një emër i zakonshëm. Vetë Mileti, me teatrin e tij të madh dhe një port të mbushur prej kohësh nga lymi i lumit Meandër, mund të vizitohet pranë Didimit në Turqi, pak kilometra në brendësi të tokës nga deti që dikur e bëri të pasur qytetin e Talesit.

• Nuk ka mbijetuar asnjë rresht i tij; gjithçka që dimë vjen nga shkrimtarë që jetuan një deri në tetë shekuj më vonë.
• Eklipsi që thuhet se e parashikoi, më 28 maj 585 p.e.s., është një nga ngjarjet më të hershme të historisë greke që mund të datohet me saktësi dite.
• Sipas Aristotelit, një dimër ai i mori në dorë të gjitha shtypëset e vajit për të provuar se një filozof mund të pasurohej po të donte.
• Gara më e madhe shkollore e matematikës në Greqi, e organizuar nga Shoqata Matematikore Helene, mban emrin e tij «Θαλής».