Tales z Miletu

Tales urodził się około 624 r. p.n.e. w Milecie, greckim mieście na wybrzeżu Jonii (dzisiejsza zachodnia Turcja), wówczas najruchliwszym porcie świata greckiego, handlującym z Egiptem, Lidią i Morzem Czarnym. Nic z tego, co napisał, nie zachowało się, o ile w ogóle cokolwiek napisał, a wszystko, co wiemy, pochodzi od późniejszych autorów: Herodota sto lat po nim, potem Platona i Arystotelesa, a znacznie później zbieracza anegdot Diogenesa Laertiosa. Nawet jego daty zrekonstruowano na podstawie jedynego wydarzenia, które da się ustalić, zaćmienia Słońca z 28 maja 585 r. p.n.e., które miał przewidzieć.

Zdaje się, że podróżował do Egiptu, gdzie według Greków nauczył się geometrii od kapłanów, i działał w polityce Jonii: Herodot podaje, że radził miastom jońskim zjednoczyć się w jednej radzie w Teos, aby stawić opór rosnącej potędze Lidii i Persji, lecz rady tej nie posłuchano. W starożytności zaliczano go jako pierwszego do Siedmiu Mędrców, mędrców wczesnej Grecji, a opowieści o nim ciągną w dwie strony. W jednej, opowiedzianej przez Platona, wpada do studni, wpatrując się w gwiazdy, a tracka służąca śmieje się z człowieka, który chce wiedzieć, co jest na niebie, a nie widzi, co ma pod nogami. W drugiej, opowiedzianej przez Arystotelesa, przewiduje dobre zbiory oliwek, zimą tanio wynajmuje wszystkie prasy do oliwy w Milecie i na Chios i zbija majątek, gdy nadchodzą zbiory, aby dowieść, że filozofowie mogliby być bogaci, gdyby im na tym zależało. Zmarł podobno w sędziwym wieku, około 546 r. p.n.e.

Arystoteles nazywa Talesa twórcą filozofii przyrody, ponieważ zadał pytanie nowego rodzaju: nie który bóg stworzył świat, lecz z czego świat jest zbudowany. Jego odpowiedzią była woda, ἀρχή (arche, pierwsza zasada) wszystkiego, może dlatego, że ziemia zdawała się na niej unosić, może dlatego, że każda żywa istota jej potrzebuje. Odpowiedź znaczy mniej niż sam krok: jedna naturalna substancja, otwarta na dyskusję, zamiast mitu. Jego następcy w Milecie, Anaksymander i Anaksymenes, natychmiast się z nim nie zgodzili, a ten nawyk niezgody jest początkiem nauki.

W matematyce przypisuje mu się pierwsze dowody geometryczne. Θεώρημα του Θαλή (twierdzenie Talesa) nauczane w greckich szkołach głosi, że proste równoległe przecinające dwie inne proste dzielą je na odcinki proporcjonalne; twierdzenie nazwane jego imieniem za granicą mówi, że kąt wpisany oparty na półokręgu jest kątem prostym. Dzięki idei proporcji miał zmierzyć wysokość piramid egipskich, porównując ich cień z cieniem kija, oraz odległość okrętów na morzu od brzegu. W astronomii przypisywano mu przewidzenie zaćmienia z 585 r. p.n.e., które przerwało bitwę między Lidyjczykami a Medami, oraz pokazanie żeglarzom, jak sterować według Małej Niedźwiedzicy. Ile z tego jest prawdą, pozostaje przedmiotem sporu; nie jest sporne, że dla Greków, którzy przyszli po nim, od Herodota po Arystotelesa, Tales był pierwszym człowiekiem, który myślał w ten sposób.

W Grecji Tales żyje przede wszystkim w szkolnej klasie. Το θεώρημα του Θαλή to stały punkt programu matematyki w gimnazjum, toteż każdy dorosły Grek pamięta to imię nawet po zapomnieniu twierdzenia, a licealny podręcznik filozofii otwiera się nim i wodą. Ogólnokrajowy konkurs dla uczniów organizowany przez Greckie Towarzystwo Matematyczne nosi nazwę «Θαλής» i odbywa się każdej jesieni, a jego kolejne etapy noszą imiona Euklidesa i Archimedesa. Historię filozofa, który wpadł do studni, wciąż opowiada się jako łagodny żart o roztargnionych uczonych, a «Θαλής» to popularne imię. Sam Milet, z wielkim teatrem i portem dawno zamulonym przez rzekę Meander, można zwiedzać koło Didim w Turcji, kilka kilometrów w głąb lądu od morza, które niegdyś uczyniło miasto Talesa bogatym.

• Nie zachował się ani jeden jego wers; wszystko, co wiemy, pochodzi od pisarzy żyjących od jednego do ośmiu wieków później.
• Zaćmienie, które miał przewidzieć, z 28 maja 585 r. p.n.e., jest jednym z najwcześniejszych wydarzeń w historii Grecji, które da się datować co do dnia.
• Według Arystotelesa pewnej zimy wykupił wszystkie prasy do oliwy, aby dowieść, że filozof może się wzbogacić, jeśli zechce.
• Największy szkolny konkurs matematyczny w Grecji, prowadzony przez Greckie Towarzystwo Matematyczne, nosi jego imię: «Θαλής».