Pitagoras

Pitagoras urodził się na Samos, dużej wyspie u wybrzeży Azji Mniejszej, około 570 r. p.n.e., jako syn Mnesarchosa, rytownika kamieni szlachetnych lub kupca. Późniejsi pisarze podają, że w młodości wiele podróżował i uczył się u kapłanów Egiptu i astronomów Babilonu; opowieści te są późne, ale Samos było w jego czasach bogatą wyspą handlową z kontaktami w całym wschodnim basenie Morza Śródziemnego, więc coś z tego może być prawdą. Około 530 r. p.n.e., gdy Samos rządził tyran Polikrates, opuścił wyspę na zawsze i pożeglował na zachód, do Krotonu (Κρότων), greckiego miasta na podeszwie włoskiego buta.

W Krotonie założył coś pomiędzy szkołą filozoficzną, bractwem religijnym a klubem politycznym. Członkowie dzielili się majątkiem, przestrzegali reguł milczenia i diety i dzielili się na krąg wewnętrzny i zewnętrzny; co niezwykłe jak na tę epokę, przyjmowano kobiety, a tradycja wymienia wśród pitagorejczyków Theano, jego żonę. Wspólnota zyskała wielki wpływ na Kroton i sąsiednie miasta, a wpływ ten przysporzył jej wrogów. Bunt pod wodzą Krotończyka imieniem Kylon wypędził pitagorejczyków i spalił ich dom zgromadzeń. Pitagoras wycofał się do Metapontu, dalej wzdłuż wybrzeża, gdzie zmarł około 495 r. p.n.e.

Wszystko, co wiemy, pochodzi od innych, i to w większości z czasów znacznie późniejszych: Arystoteles mówi ostrożnie o «tak zwanych pitagorejczykach», podczas gdy żywoty pióra Porfiriusza i Jamblicha, spisane osiem wieków po jego śmierci, czynią z niego cudotwórcę ze złotym udem. Już za życia był sławny: jego współczesny Ksenofanes drwi z niego, że powstrzymał człowieka bijącego szczeniaka, bo w jego skowycie rozpoznał głos zmarłego przyjaciela.

Sercem nauki pitagorejskiej było przekonanie, że świat zbudowany jest na liczbie. Uczniowie odkryli, że przyjemne interwały muzyczne odpowiadają prostym stosunkom długości strun: oktawa to 2:1, kwinta 3:2, kwarta 4:3. Skoro harmonia jest liczbą, rozumowali, to może wszystko nią jest, od ruchów planet, które w ich wyobrażeniu wydawały muzykę sfer, po sprawiedliwość i duszę. Czcili τετρακτύς, trójkąt z dziesięciu punktów złożony z 1+2+3+4, i na niego przysięgali. Twierdzenie noszące jego imię, że w trójkącie prostokątnym kwadrat przeciwprostokątnej równa się sumie kwadratów dwóch pozostałych boków, było w praktyce znane Babilończykom tysiąc lat wcześniej; tym, co pitagorejczycy prawdopodobnie dodali, był pomysł, by je udowodnić.

Drugim filarem była dusza. Pitagoras nauczał μετεμψύχωση, przejścia duszy po śmierci w inne ciało, ludzkie lub zwierzęce, i dlatego jego uczniowie nie jedli mięsa i troskliwie obchodzili się ze zwierzętami. Słynny zakaz jedzenia bobu należy do tego samego zbioru reguł, ἀκούσματα (rzeczy usłyszanych), krótkich sentencji, których członkowie uczyli się i których przestrzegali bez pytań; formuła «αὐτὸς ἔφα», on sam to powiedział, była ich ostatecznym argumentem. Według tradycji sięgającej IV wieku p.n.e. Pitagoras ukuł też słowo φιλόσοφος, miłośnik mądrości, mówiąc, że mądrzy są tylko bogowie. Jego szkoła przetrwała pokolenia: Filolaos spisał jej kosmologię, Archytas z Tarentu budował maszyny i rządził swoim miastem, a Platon wchłonął pitagorejskie idee o liczbie i nieśmiertelnej duszy do własnej filozofii.

Każdy grecki uczeń poznaje Πυθαγόρειο θεώρημα w drugiej klasie gimnazjum, zwykle w formule «το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών», i zostaje ono z ludźmi na całe życie. Na Samos portowe miasteczko Tigani przemianowano w 1955 roku na Πυθαγόρειο (Pitagorio); na końcu portowego mola stoi wysoki posąg Pitagorasa trzymającego kąt prosty, a starożytne miasto z tunelem Eupalinosa z jego własnego stulecia jest wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W każdym sklepie z pamiątkami na wyspie można kupić «δίκαιη κούπα του Πυθαγόρα» (kubek Pitagorasa), który opróżnia się całkowicie, gdy napełnić go zbyt łapczywie: lekcja umiaru, którą starożytni mu przypisywali. Greckie słowo oznaczające wegetarianina brzmiało kiedyś «πυθαγόρειος», a muzycy wciąż mówią o stroju pitagorejskim.

• Twierdzenie nazwane jego imieniem stosowali babilońscy mierniczy ponad tysiąc lat przed jego narodzinami; wkładem jego szkoły był prawdopodobnie dowód.
• Tradycja głosi, że jako pierwszy nazwał siebie φιλόσοφος, miłośnikiem mądrości, a nie σοφός, mędrcem.
• Jego uczniom nie wolno było jeść bobu, a kilku starożytnych pisarzy podaje konkurencyjne wyjaśnienia dlaczego.
• Nie zachowało się ani jedno zdanie napisane przez Pitagorasa; nawet starożytni spierali się, czy w ogóle cokolwiek napisał.