Pisagor

Pisagor, Anadolu kıyısının açığındaki büyük ada Sisam'da MÖ 570 dolaylarında, değerli taş oymacısı ya da tüccar olan Mnesarkhos'un oğlu olarak doğdu. Sonraki yazarlar gençliğinde çok gezdiğini, Mısır rahiplerinin ve Babil gökbilimcilerinin yanında öğrenim gördüğünü anlatır; bu öyküler geç tarihlidir, ama onun zamanında Sisam, Doğu Akdeniz'in her yanıyla bağlantıları olan zengin bir ticaret adasıydı, dolayısıyla bir kısmı doğru olabilir. MÖ 530 dolaylarında, tiran Polykrates Sisam'ı yönetirken adadan temelli ayrıldı ve batıya, İtalya'nın tabanındaki bir Yunan kenti olan Kroton'a (Κρότων) yelken açtı.

Kroton'da felsefe okulu, dinî kardeşlik ve siyasi kulüp arası bir şey kurdu. Üyeler mallarını paylaşır, susma ve beslenme kurallarına uyar ve iç ve dış halkalara ayrılırdı; çağına göre alışılmadık biçimde kadınlar da kabul ediliyordu ve gelenek, karısı Theano'yu Pisagorcular arasında sayar. Topluluk Kroton ve komşu kentler üzerinde büyük nüfuz kazandı ve bu nüfuz düşmanlar yarattı. Kylon adlı bir Krotonlunun önderliğindeki ayaklanma Pisagorcuları kentten sürdü ve toplantı evlerini yaktı. Pisagor kıyı boyunca daha ileride, Metapontion'a çekildi ve MÖ 495 dolaylarında orada öldü.

Bildiğimiz her şey başkalarından, çoğu da çok daha sonraki dönemlerden gelir: Aristoteles ihtiyatla «sözde Pisagorcular»dan söz ederken, Porphyrios ile İamblikhos'un ölümünden sekiz yüzyıl sonra yazdığı yaşam öyküleri onu altın kalçalı bir mucize adamına dönüştürür. Daha hayattayken ünlüydü: çağdaşı Ksenophanes, bir yavru köpeği döven adamı, köpeğin çığlığında ölmüş bir dostunun sesini tanıdığı için durdurdu diye onunla alay eder.

Pisagorcu öğretinin özü, dünyanın sayı üzerine kurulu olduğuydu. İzleyicileri, kulağa hoş gelen müzik aralıklarının tel uzunluklarının basit oranlarına karşılık geldiğini keşfetti: oktav 2:1, beşli 3:2, dörtlü 4:3'tür. Uyum sayıysa, diye akıl yürüttüler, belki her şey sayıdır; küreler müziği ürettiğini hayal ettikleri gezegen hareketlerinden adalete ve ruha kadar. 1+2+3+4'ten oluşan on noktalı üçgen τετρακτύς'e saygı gösterir ve onun üzerine yemin ederlerdi. Adını taşıyan teorem, yani dik üçgende hipotenüsün karesinin öteki iki kenarın karelerinin toplamına eşit olduğu, Babilliler tarafından bin yıl önce uygulamada biliniyordu; Pisagorcuların muhtemelen eklediği şey onu kanıtlama fikriydi.

İkinci sütun ruhtu. Pisagor, ruhun ölümden sonra insan ya da hayvan başka bir bedene geçişi olan μετεμψύχωση'yi öğretti; izleyicilerinin et yememesi ve hayvanlara özenle davranması bundandır. Ünlü bakla yeme yasağı da aynı kurallar bütününe, üyelerin ezberleyip sorgusuz uyduğu kısa özdeyişler olan ἀκούσματα'ya (işitilen şeyler) aittir; «αὐτὸς ἔφα», kendisi söyledi, sözü onların son kanıtıydı. MÖ dördüncü yüzyıla uzanan bir geleneğe göre Pisagor, yalnızca tanrıların bilge olduğunu söyleyerek bilgelik dostu anlamındaki φιλόσοφος sözcüğünü de türetti. Okulu kuşaklar boyu yaşadı: Philolaos kozmolojisini yazıya geçirdi, Tarentumlu Arkhytas makineler yaptı ve kentini yönetti, Platon da sayı ve ölümsüz ruh hakkındaki Pisagorcu fikirleri kendi felsefesine kattı.

Her Yunan öğrenci Πυθαγόρειο θεώρημα'yı ortaokul ikinci sınıfta, genellikle «το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών» formülüyle öğrenir ve bu ömür boyu akılda kalır. Sisam'da Tigani liman kasabası 1955'te Πυθαγόρειο (Pythagorio) adını aldı; liman mendireğinin ucunda elinde dik açı tutan uzun bir Pisagor heykeli durur ve kendi yüzyılından kalma Eupalinos tüneliyle antik kent UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Adadaki her hediyelik eşya dükkânında, fazla açgözlülükle doldurulursa tamamen boşalan «δίκαιη κούπα του Πυθαγόρα»yı (Pisagor kupası) satın alabilirsiniz: eskilerin ona atfettiği bir ölçülülük dersi. Yunancada vejetaryen için eskiden «πυθαγόρειος» sözcüğü kullanılırdı ve müzisyenler hâlâ Pisagor akordundan söz eder.

• Adını taşıyan teorem, doğumundan bin yıldan fazla bir süre önce Babilli arazi ölçümcüleri tarafından kullanılıyordu; okulunun katkısı muhtemelen kanıttı.
• Geleneğe göre kendisine σοφός, bilge, yerine φιλόσοφος, bilgelik dostu, diyen ilk kişi oydu.
• İzleyicilerinin bakla yemesi yasaktı ve birçok antik yazar bunun nedenine dair birbiriyle çelişen açıklamalar sunar.
• Pisagor'un yazdığı tek bir cümle bile günümüze ulaşmamıştır; eskiler bile onun herhangi bir şey yazıp yazmadığı konusunda anlaşamıyordu.