El Greco

Domenikos Theotokopulos 1541'de, 1211'den beri Venedik kolonisi olan Girit'in başkenti Kandiye'de, bugünkü Heraklion'da doğdu. Bizans sanatının geç bir çiçeklenmesi olan Girit ikona okulunda yetişti ve 1566 tarihli bir belge ondan şimdiden «usta Domenigos» diye söz eder. Bu yıllardan iki imzalı eser Yunanistan'da günümüze ulaşmıştır: Siros adasındaki Ermupoli'nin Meryem'in Uykuya Dalışı Kilisesi'nde bulunan ve ancak 1983'te kimliği saptanan Η Κοίμηση της Θεοτόκου (Meryem'in Uykuya Dalışı) ikonası ile Atina'daki Benaki Müzesi'ndeki Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία (Aziz Luka Meryem'i Resmederken).

1567 dolaylarında Venedik'e gitti; orada Tiziano ile Tintoretto'nun rengini ve serbest fırça vuruşunu inceledi, 1570'te ise minyatürcü Giulio Clovio'nun kendisine Palazzo Farnese'de kalacak yer bulduğu Roma'ya taşındı. Orada hiçbir zaman büyük bir sipariş alamadı ve 1577'de İspanya'ya, önce Madrid'e, ardından eski dinî başkent Toledo'ya gitti. Toledo ona hemen ilk büyük sunak resimlerini verdi ve o da hayatının kalan otuz yedi yılını orada, kiralık bir sarayda, hayat arkadaşı Jerónima de las Cuevas ve 1578'de doğan, sonradan kendisi de ressam olan oğulları Jorge Manuel ile geçirdi.

Kral II. Felipe için Escorial'de çalışma umudu, kralın Aziz Mauritius'un Şehit Edilişi'ni (1580–82) beğenmemesiyle sona erdi. El Greco bunun yerine Toledo'da kaldı; kiliseler, hastaneler ve kentin bilgili din adamları için resim yaptı, ücretleri yüzünden mahkemelerde çekişti ve felsefe okudu. 7 Nisan 1614'te orada öldü.

El Greco kendi üslubunu Toledo'da buldu: uzun, kıvrılan bedenler, içten aydınlanan yüzler, yırtılmış gibi görünen bulutlar ve başka kimsenin kullanmadığı renkler: keskin sarılar, soğuk maviler, pembe ve grimsi beyaz. Toledo Katedrali için yaptığı Ο Διαμερισμός των ιματίων (El Espolio, İsa'nın Giysilerinin Çıkarılması, 1577–79) İspanya'daki ilk zaferiydi. Hâlâ kendisi için yapıldığı Santo Tomé Kilisesi'nde duran Η ταφή του κόμη Οργκάθ (Kont Orgaz'ın Gömülüşü, 1586–88), Aziz Stefanos ile Aziz Augustinus'un kontun bedenini mezara indirişini gösterir; yukarıda ruhu girdap gibi dönen bir göğe yükselmektedir, siyahlar içindeki bir sıra Toledolu beyefendi izler ve sahneyi işaret eden küçük çocuk ressamın oğludur.

Sonraki eserler daha özgür ve daha tuhaf olur. Bugün New York'ta bulunan Άποψη του Τολέδο (Toledo Manzarası, y. 1599), Batı sanatının ilk saf manzara resimlerinden biridir: fırtınalı bir gök altında bir kent. Tek mitolojik tablosu Ο Λαοκόων (Laokoon, y. 1610), Troyalı rahip ile oğullarını Toledo surlarının önüne yerleştirir. Çıplak, kıvranan figürleriyle Το άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας (Beşinci Mührün Açılışı, y. 1608–14), Picasso tarafından Les Demoiselles d'Avignon'u yaparken incelenmiştir. Bunların yanında rahiplerin ve soyluların portreleri ile atölyesinde yapılan aziz ve havari dizileri gelir. Sonraki yüzyılın İspanyol eleştirmenleri geç üslubuna bir delinin işi dediler; bunun ardındaki, bedenleri et değil ışık kapları olarak ele alan Bizans eğitimi ise Yunanların ilk tanıdığı şeydir.

Yunanistan onu gururla Δομήνικος Θεοτοκόπουλος olarak sahiplenir. Bir başka Giritli olan Nikos Kazancakis, otobiyografisi Αναφορά στον Γκρέκο'yu (El Greco'ya Mektuplar, 1961) bir ataya seslenir gibi ona yöneltti. Heraklion'daki Girit Tarih Müzesi iki erken eserine, İsa'nın Vaftizi ve Sina Dağı Manzarası'na sahiptir; Heraklion yakınlarındaki, onun doğum yeri olduğunu öne süren Fodele köyünde ise küçük bir El Greco müzesi vardır. Atina'daki Benaki Müzesi Aziz Luka Meryem'i Resmederken ile bir Müneccimlerin Tapınması'nı sergiler, Siros ise Uykuya Dalış ikonasını saklar. Heraklion'da bir park ve bir cadde onun adını taşır; Yannis Smaragdis'in Vangelis'in müziğiyle çektiği El Greco (2007) filmi Yunanistan'da gişe başarısı kazandı. Toledo'yu ziyaret eden herkes Kont Orgaz'ın Gömülüşü'nü tam onun astığı yerde görebilir.

• Tablolarını Yunan harfleriyle imzalar, yurt dışında geçen kırk yıldan sonra bile çoğu zaman «Κρής» (Giritli) eklerdi.
• Siros'taki Uykuya Dalış ikonasının onun eseri olduğu ancak 1983'te, bir restoratörün imzayı bulmasıyla anlaşıldı.
• Kont Orgaz'ın Gömülüşü'nün ön planındaki çocuk oğlu Jorge Manuel'dir; cebindeki mendilde babasının imzası ve çocuğun doğum yılı olan 1578 tarihi yazılıdır.
• Picasso'nun Les Demoiselles d'Avignon'u (1907) kompozisyonunu, o sırada Paris'te Picasso'nun ressam bir arkadaşının sahip olduğu Beşinci Mührün Açılışı'na borçludur.