El Greco

Domenikos Theotokopoulos werd in 1541 geboren in Candia, het huidige Heraklion, de hoofdstad van Kreta, dat sinds 1211 een Venetiaanse kolonie was. Hij werd opgeleid in de Kretenzische school van de iconenschilderkunst, een late bloei van de Byzantijnse kunst, en een document uit 1566 noemt hem al «meester Domenigos». Twee gesigneerde werken uit deze jaren zijn in Griekenland bewaard gebleven: de icoon Η Κοίμηση της Θεοτόκου (Het ontslapen van de Moeder Gods) in de kerk van het Ontslapen in Ermoupoli op Syros, pas in 1983 geïdentificeerd, en Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία (De heilige Lucas schildert de Maagd) in het Benaki-museum in Athene.

Rond 1567 vertrok hij naar Venetië, waar hij de kleur en de vrije penseelvoering van Titiaan en Tintoretto bestudeerde, en in 1570 verhuisde hij naar Rome, waar de miniaturist Giulio Clovio onderdak voor hem vond in het Palazzo Farnese. Een grote opdracht kreeg hij daar nooit, en in 1577 ging hij naar Spanje, eerst naar Madrid en daarna naar Toledo, de oude religieuze hoofdstad. Toledo gaf hem meteen zijn eerste grote altaarstukken, en hij bleef er de resterende zevenendertig jaar van zijn leven, wonend in een gehuurd paleis met zijn levensgezellin Jerónima de las Cuevas en hun zoon Jorge Manuel, geboren in 1578, die ook schilder werd.

De hoop om voor koning Filips II in het Escorial te werken vervloog toen de koning Het martelaarschap van de heilige Mauritius (1580–82) niet mooi vond. El Greco bleef in plaats daarvan in Toledo, schilderde voor kerken, hospitalen en de geleerde geestelijkheid van de stad, procedeerde over zijn honoraria en las filosofie. Hij stierf er op 7 april 1614.

In Toledo vond El Greco zijn eigen manier: lange, gedraaide lichamen, gezichten die van binnenuit verlicht zijn, wolken die opengescheurd lijken, en kleuren, zure geeltinten, koude blauwtinten, roze en grijswit, die niemand anders gebruikte. Ο Διαμερισμός των ιματίων (El Espolio, De ontkleding van Christus, 1577–79) voor de kathedraal van Toledo was zijn eerste Spaanse triomf. Η ταφή του κόμη Οργκάθ (De begrafenis van de graaf van Orgaz, 1586–88), nog altijd in de kerk van Santo Tomé waarvoor het werd geschilderd, toont hoe de heilige Stefanus en de heilige Augustinus het lichaam van de graaf in het graf laten zakken, terwijl boven zijn ziel opstijgt naar een wervelende hemel; een rij Toledaanse edellieden in het zwart kijkt toe, en de kleine jongen die naar het tafereel wijst, is de zoon van de schilder.

De latere werken worden vrijer en vreemder. Άποψη του Τολέδο (Gezicht op Toledo, ca. 1599), nu in New York, is een van de eerste zuivere landschappen in de westerse kunst, een stad onder een onweerslucht. Ο Λαοκόων (Laocoön, ca. 1610), zijn enige mythologische schilderij, plaatst de Trojaanse priester en zijn zonen voor de muren van Toledo. Το άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας (De opening van het vijfde zegel, ca. 1608–14), met zijn naakte, kronkelende figuren, werd door Picasso bestudeerd terwijl hij Les Demoiselles d'Avignon schilderde. Daarnaast komen portretten van priesters en edelen, en reeksen heiligen en apostelen die in zijn werkplaats werden geschilderd. Spaanse critici van de volgende eeuw noemden zijn late stijl het werk van een gek; de Byzantijnse scholing erachter, die lichamen behandelt als vaten van licht in plaats van vlees, is wat Grieken als eerste herkennen.

Griekenland eist hem trots op als Δομήνικος Θεοτοκόπουλος. Nikos Kazantzakis, ook een Kretenzer, richtte zijn autobiografie Αναφορά στον Γκρέκο (Verantwoording aan El Greco, 1961) tot hem als tot een voorvader. Het Historisch Museum van Kreta in Heraklion bezit twee vroege werken, De doop van Christus en Gezicht op de berg Sinaï, en het dorp Fodele bij Heraklion, dat beweert zijn geboorteplaats te zijn, heeft een klein El Greco-museum. Het Benaki-museum in Athene toont De heilige Lucas schildert de Maagd en een Aanbidding der koningen, en Syros bewaart de icoon van het Ontslapen. Een park en een straat in Heraklion dragen zijn naam, en de film El Greco (2007) van Yannis Smaragdis, met muziek van Vangelis, was een kassucces in Griekenland. Wie Toledo bezoekt, kan De begrafenis van de graaf van Orgaz zien op precies de plek waar hij het ophing.

• Hij signeerde zijn schilderijen in Griekse letters en voegde er vaak «Κρής» (Kretenzer) aan toe, zelfs na veertig jaar in het buitenland.
• De icoon van het Ontslapen op Syros werd pas in 1983 als zijn werk herkend, toen een restaurateur de handtekening vond.
• De jongen op de voorgrond van De begrafenis van de graaf van Orgaz is zijn zoon Jorge Manuel; een zakdoek in zijn zak draagt de handtekening van de vader en het jaartal 1578, het geboortejaar van de jongen.
• Picasso's Les Demoiselles d'Avignon (1907) dankt zijn compositie aan De opening van het vijfde zegel, dat destijds in Parijs in het bezit was van een bevriende schilder van Picasso.