Manos Hadjidakis

Hadjidakis werd op 23 oktober 1925 geboren in Xanthi, in Thracië, als zoon van een vader uit Kreta en een moeder uit Adrianopel. Het gezin verhuisde in 1932 naar Athene, en zijn vader kwam in 1938 om bij een vliegtuigongeluk, waardoor ze arm achterbleven. Tijdens de Duitse bezetting deed hij elk werk dat zich aandiende, als havenarbeider, ijsverkoper en assistent in een fotowinkel, studeerde kort filosofie aan de universiteit en leerde zichzelf het meeste van wat hij over muziek wist. In 1944 ontmoette hij de regisseur Karolos Koun en begon hij te componeren voor diens Kunsttheater (Θέατρο Τέχνης), het begin van een samenwerking die decennia duurde.

Op 31 januari 1949, drieëntwintig jaar oud, hield hij in het Kunsttheater een lezing over de rebetiko, de muziek van de stedelijke armen, de hasjkitten en de vluchtelingen uit Klein-Azië, waarop het fatsoenlijke Athene neerkeek. Hij betoogde dat dit de ware volksmuziek van Griekenland was en vergeleek haar met de blues. De lezing veroorzaakte een schandaal en veranderde de Griekse muziek. In de jaren 1950 schreef hij voor de film, onder meer voor Στέλλα (1955) van Michael Cacoyannis met Melina Mercouri, en in 1960 bezorgde Jules Dassins Never on Sunday hem de Academy Award voor het beste lied; hij reisde niet naar Hollywood om hem op te halen.

Van 1966 tot 1972 woonde hij in New York. Terug in Athene leidde hij van 1975 tot 1982 het Derde Programma van de Griekse staatsradio en maakte er een school van goede muziek van voor een hele generatie, leidde hij een platenlabel en een tijdschrift, en richtte hij in 1989 het Orkest van de Kleuren (Ορχήστρα των Χρωμάτων) op. Hij stierf op 15 juni 1994 in Athene.

Het eerste grote werk van Hadjidakis, «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» (Zes volksschilderijen, 1951), was een pianosuite op rebetiko-melodieën: het manifest van zijn lezing in de praktijk gebracht. Zijn liedcyclus voor Lorca's «Ματωμένος γάμος» (Bloedbruiloft, 1948) en tientallen partituren voor het Kunsttheater maakten hem de componist van het Griekse toneel, en de filmliedjes van de jaren 1950 en 1960 maakten hem de componist van de Griekse straat: «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» uit Στέλλα, «Τα παιδιά του Πειραιά» uit Never on Sunday, de liedjes van de revue «Οδός Ονείρων» (Droomstraat) uit 1962.

Zijn grote partner was de dichter Nikos Gatsos. Samen schreven ze liederen die elke Griek kan zingen, van «Χάρτινο το φεγγαράκι» (Maantje van papier, 1949) tot het album «Αθανασία» (Onsterfelijkheid, 1976). In «Ο Μεγάλος Ερωτικός» (De grote erotische, 1972) zette hij liefdesgedichten op muziek, van Sappho en het Hooglied tot Solomos, Kavafis en Elytis, gezongen door Fleury Dadonaki en Dimitris Psarianos; veel Grieken beschouwen het als zijn meesterwerk. In New York nam hij «Reflections» (1970) op met een rockband, en «Το χαμόγελο της Τζοκόντας» (De glimlach van de Gioconda, 1965) is zijn bekendste puur orkestrale werk.

Zijn muziek is meteen herkenbaar: een heldere, zingbare melodie, vaak in een zachte wals of een 9/8-ritme uit de volksdans, harmonieën die eerder Frans dan Grieks zijn, en een zweem van melancholie zelfs in de vrolijkste liedjes. Hij schreef ook radiomuziek voor kinderen, waaronder de serie «Λιλιπούπολη» (Lilliputstad), die Grieken die eind jaren 1970 kind waren nog altijd neuriën.

Begin met «Τα παιδιά του Πειραιά», dat in honderd versies in vele talen bestaat, en daarna met «Χάρτινο το φεγγαράκι» en «Ο Μεγάλος Ερωτικός». De Griekse radio draait elke dag Hadjidakis, zijn liedjes worden gezongen op schoolfeesten en in taverna's, en «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» is een uitdrukking die mensen gebruiken voor elke pijnlijke liefde. Het Derde Programma dat hij opbouwde zendt nog altijd uit, en zijn Orkest van de Kleuren geeft nog steeds concerten in Athene. De site heeft er een A2-woordenschatoefening over muziek bij. Samen met Mikis Theodorakis is hij een van de twee componisten die elke Griek als eerste noemt, en de twee mannen, vrienden en rivalen, worden meestal in één adem genoemd.

• «Τα παιδιά του Πειραιά» was in april 1961 het eerste lied in een andere taal dan het Engels dat de Academy Award voor het beste originele lied won.
• Zijn lezing over de rebetiko in 1949 hield hij op zijn drieëntwintigste; veel musici zien haar als de geboorte van de moderne Griekse populaire muziek.
• Hij heeft nooit lang een formele opleiding aan een conservatorium gevolgd en was als componist grotendeels autodidact.
• Als directeur van het Derde Programma (1975–1982) zond hij alles uit, van Bach tot rebetiko, en schiep hij een muzikale kinderwereld, Lilliputstad, die een cultstatus kreeg.