Homerus

De oude Grieken wisten zelf bijna niets over Homerus en twistten voortdurend over hem. Zeven steden claimden zijn geboorteplaats te zijn, Smyrna en Chios het nadrukkelijkst, en de overlevering maakte van hem een blinde rondtrekkende zanger; de Homerische hymne aan Apollo spreekt van een blinde man die op het rotsige Chios woont, en latere lezers zagen daarin het zelfportret van de dichter. Een gilde van rapsoden op Chios, de Homeriden, beweerde van hem af te stammen en droeg eeuwenlang zijn gedichten voor. Dateringen liepen uiteen van 1100 tot 700 v.Chr.; tegenwoordig plaatsen de meeste geleerden de gedichten in de tweede helft van de achtste eeuw v.Chr., op het moment dat het Griekse alfabet nieuw was.

Sinds de achttiende eeuw vraagt de «Homerische kwestie» of één dichter beide epen heeft gemaakt, of überhaupt een ervan. Het antwoord dat in de twintigste eeuw naar voren kwam, grotendeels dankzij het werk van Milman Parry in de jaren 1930, is dat de gedichten voortkwamen uit een lange traditie van mondelinge poëzie: zangers improviseerden in dactylische hexameter met vaste formules zoals «snelvoetige Achilles» en «rozevingerige Dageraad», en de Ilias en de Odyssee zijn de monumentale eindproducten van die traditie, misschien gevormd door één grote zanger, misschien opgeschreven in Athene onder Peisistratos in de zesde eeuw v.Chr.

Wie hij ook was, Homerus was voor de Grieken wat de Bijbel voor anderen was: de tekst waarmee kinderen leerden lezen, de bron van hun goden en helden, en het boek dat Alexander de Grote volgens de overlevering onder zijn kussen bewaarde.

De Ιλιάδα (Ilias) vertelt niet de hele Trojaanse Oorlog. In ongeveer 15.700 verzen en 24 boeken beslaat ze enkele weken in het laatste jaar van het beleg: Agamemnon beledigt Achilles, de grootste Griekse krijger, door zijn gevangene Briseïs af te pakken; Achilles trekt zich terug uit de strijd, de Trojanen onder Hektor drijven de Grieken terug naar hun schepen, en Achilles' vriend Patroklos wordt gedood. Achilles keert woedend terug, doodt Hektor en sleept zijn lichaam rond de muren, totdat de oude koning Priamos 's nachts naar zijn tent komt om het lichaam van zijn zoon te smeken, en het gedicht eindigt met de begrafenis van Hektor. Het is een gedicht over woede, eer en de prijs van oorlog aan beide kanten.

De Οδύσσεια (Odyssee), ongeveer 12.100 verzen, is een avonturenverhaal en een thuiskomst. Odysseus, koning van Ithaka, probeert na de oorlog tien jaar lang thuis te komen: hij verblindt de Cycloop Polyphemos, weerstaat de Sirenen, verliest al zijn mannen en wordt jarenlang vastgehouden door de nimf Kalypso. Intussen laat zijn vrouw Penelope op Ithaka haar vrijers wachten door een lijkwade te weven en weer uit te halen, en zijn zoon Telemachos gaat op zoek naar nieuws over hem. Odysseus komt vermomd als bedelaar thuis, wordt alleen herkend door zijn oude hond Argos, spant zijn grote boog en doodt de vrijers. Beide gedichten zijn in dactylische hexameter en gebruiken dezelfde formulaire epitheta, vergelijkingen uit het boerenleven en de zee, en lange redevoeringen; het Grieks is een kunstmatige mengeling van dialecten die niemand ooit sprak, en daarom lezen Grieken Homerus in vertaling, net als buitenlanders, maar ze lezen hem als eersten.

Elke Griekse scholier leest de Odyssee in het eerste jaar van het gymnasio en de Ilias in het tweede, in de moderne vertalingen van Nikos Kazantzakis en Ioannis Kakridis of van Dimitris Maronitis. De taal zit vol Homerus: een lange beproeving is een οδύσσεια, een verborgen val een δούρειος ίππος (Trojaans paard), een trouwe echtgenote een Πηνελόπη, een verleidelijk gevaar een σειρήνα, een wijze raadgever een μέντορας (naar Mentor), en een enorme ruzie een «ομηρικός καβγάς». Bezoekers gaan nog steeds naar Mykene, de burcht van Agamemnon, en naar het eiland Ithaka met een exemplaar van de gedichten in de hand. Op deze site kunt u korte, op niveau ingedeelde navertellingen lezen over het Trojaanse paard, de Cycloop, de Sirenen, Penelope en de hond Argos, en een B2-tekst over Homerus zelf.

• Zeven antieke steden claimden Homerus als de hunne; een Grieks epigram noemt Smyrna, Rhodos, Kolophon, Salamis, Chios, Argos en Athene.
• De Ilias beslaat slechts ongeveer vijftig dagen van een oorlog van tien jaar en vermeldt het Trojaanse paard nergens; dat verhaal wordt verteld in de Odyssee en in latere gedichten.
• Veel Homerische uitdrukkingen zijn formules die honderden keren worden herhaald, zoals «rozevingerige Dageraad», wat mondelinge zangers hielp ter plekke te dichten.
• De Grieken van de klassieke tijd leerden de gedichten op school uit het hoofd, en op het Panathenaeënfeest in Athene werden de volledige Ilias en Odyssee in het openbaar voorgedragen.