Nikos Ksilouris

Ksilouris urodził się 7 lipca 1936 roku w Anogii, pasterskiej wiosce położonej wysoko na zboczach góry Psiloritis w regionie Retimno na Krecie; w sierpniu 1944 roku Niemcy spalili ją doszczętnie w odwecie za porwanie generała Kreipego. Jego rodzina nosiła przydomek «Ψαροί» (siwi), dlatego on i jego bracia są znani jako Psaronikos, Psarantonis i Psarojanis. Jako chłopiec sięgnął po trzystrunową lirę kreteńską, zaczął grać na weselach i świętach, a pod koniec lat 50. dokonał pierwszych nagrań w Heraklionie.

W 1967 roku otworzył w Heraklionie klub muzyczny o nazwie Ερωτόκριτος, a jego sława wyszła poza wyspę. Punkt zwrotny nastąpił w 1969 roku, gdy kompozytor Janis Markopulos, również Kreteńczyk, poprosił go o zaśpiewanie Ανυφαντού (Tkaczki); płyta rozsławiła jego głos w Atenach i przeniósł się tam. Przez całe lata 70. śpiewał dla Markopulosa, Stawrosa Ksarchakosa, Christosa Leondisa i innych, wieczór po wieczorze wypełniając ateńskie kluby, gdy rządziła junta pułkowników.

W listopadzie 1973 roku wszedł do okupowanej Politechniki i śpiewał ze studentami za bramami; zdjęcia trafiły na pierwsze strony gazet, a reżim zakazał jego koncertów i zamknął klub, w którym występował. Po upadku junty był u szczytu sławy, gdy zachorował na raka. Zmarł w Pireusie 8 lutego 1980 roku w wieku 43 lat; aktorka Dżeni Karezi nazwała go «Archaniołem», i jako o «ο Αρχάγγελος της Κρήτης» (Archaniele Krety) Grecy wciąż o nim mówią.

Ksilouris śpiewał dwa rodzaje muzyki i je połączył. Pierwszym była tradycja Krety: ριζίτικα, powolne pieśni bez akompaniamentu z górskich wiosek «u korzeni» Gór Białych, oraz μαντινάδες, rymowane dwuwiersze improwizowane przy lirze. Album Markopulosa Ριζίτικα (1971) utrwalił te stare pieśni jego głosem, wśród nich Πότε θα κάνει ξαστεριά (Kiedy niebo się wypogodzi), pieśń buntu przeciw Turkom, która w jego ustach stała się pieśnią przeciw dyktaturze. Druga pieśń, którą zaśpiewał na Politechnice, Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί (Wrogowie weszli do miasta), to utwór Markopulosa z tych samych lat.

Drugim rodzajem była nowa pieśń «artystyczno-ludowa» lat 70., w której kompozytorzy umuzyczniali poezję dla głosów takich jak jego. Dla Markopulosa nagrał Χρονικό (Kronikę, 1970), Ιθαγένεια (Obywatelstwo, 1972) i pieśni takie jak Χίλια μύρια κύματα (Tysiące tysięcy fal, ok. 1974), piosenkę marynarską, którą dziś śpiewa się pod koniec biesiad, gdy noc robi się smutna. Dla Christosa Leondisa zaśpiewał cykl do wierszy Ritsosa Καπνισμένο τσουκάλι (Okopcony garnek, 1975), a w 1976 roku nagrał wraz z Tanią Tsanaklidu długie fragmenty romansu wierszowanego kreteńskiego renesansu Ερωτόκριτος w opracowaniu muzycznym Christodulosa Chalarisa, dzięki któremu wielu Greków po raz pierwszy usłyszało ten poemat. Jego głos był wysoki, czysty i lekko nosowy na kreteński sposób, z długą, niespieszną linią i niemal bez ozdobników; śpiewał tak, jakby mówił prawdę, i dlatego pieśni polityczne brzmiały w jego ustach szczerze.

Posłuchaj najpierw Πότε θα κάνει ξαστεριά, którą wciąż śpiewa się na demonstracjach i co roku 17 listopada, w rocznicę powstania na Politechnice; potem Ανυφαντού, Χίλια μύρια κύματα i jego Ερωτόκριτος. W Anogii, która żyje z owiec, tkactwa i muzyki, jego dom, oznaczony tablicą, jest miejscem odwiedzanym przez ludzi, a jego brat Psarantonis, bratanek Jorgis Ksilouris (Psarojorgis) i młodsze pokolenie Ksilourisów kontynuują tradycję; w Grecji samo nazwisko oznacza muzykę kreteńską. Ulice na Krecie noszą jego imię, a jego płyty są stale wznawiane. Dla uczącego się rizitika są łagodnym wejściem w dialekt kreteński, bo wersy są krótkie i powtarzane.

• Jego przydomek Ψαρονίκος nie ma nic wspólnego z rybą (ψάρι): rodzinę nazywano «Ψαροί», czyli siwowłosymi.
• Anogia, jego wioska, została spalona przez armię niemiecką w sierpniu 1944 roku; tradycja muzyczna, w której dorastał, przetrwała w odbudowanej wiosce.
• Śpiewał w okupowanej ateńskiej Politechnice w listopadzie 1973 roku, kilka dni przed tym, jak czołgi wyważyły bramy.
• Lira, na której grał, ma trzy struny, trzyma się ją pionowo na kolanie i gra smyczkiem jak na maleńkiej wiolonczeli.