Ο Ηρόστρατος

Το 356 π.Χ. κάηκε.

Δεν έπεσε κεραυνός και δεν έγινε σεισμός. Τον έκαψε ένας άνθρωπος, μόνος, επίτηδες.

Δεν ήταν κάποιος σημαντικός. Τα αρχαία κείμενα λένε μόνο ότι ήταν ένας Εφέσιος χωρίς περιουσία και χωρίς αξίωμα.

Δεν προσπάθησε να ξεφύγει.

Τον έπιασαν και τον ρώτησαν γιατί.

Και εκείνος απάντησε καθαρά, χωρίς να δικαιολογηθεί: το έκανε για να μείνει το όνομά του. Δεν είχε κανέναν άλλο τρόπο να γίνει γνωστός.

Οι Εφέσιοι τον σκότωσαν.

Και ύστερα έκαναν κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον από την εκτέλεση.

Ψήφισαν νόμο.

Ο νόμος όριζε ότι απαγορεύεται σε οποιονδήποτε — προφορικά ή γραπτά — να αναφέρει το όνομα αυτού του ανθρώπου. Ποτέ. Με ποινή θάνατο.

Ήταν μια από τις πρώτες φορές στην ιστορία που μια πόλη προσπάθησε να σβήσει έναν άνθρωπο από τη μνήμη με νομοθετική πράξη.

Και είναι εύκολο να δει κανείς γιατί. Ο νόμος δεν ήταν εκδίκηση· ήταν το μόνο πράγμα που μπορούσε να ακυρώσει το κίνητρο. Αν η φήμη ήταν η πληρωμή, τότε η μόνη πραγματική τιμωρία ήταν να μην πληρωθεί.

Δεν πέτυχε.

Ένας ιστορικός της εποχής, ο Θεόπομπος, το κατέγραψε — μαζί με το όνομα. Από εκείνον το πήρε ο Στράβων, από τον Στράβωνα άλλοι, και έτσι έφτασε ως εμάς.

Δηλαδή: ο νόμος διατυπώθηκε, εφαρμόστηκε, και απέτυχε επειδή έναν άνθρωπο δεν τον σβήνεις με διάταγμα — χρειάζεται να μη γράψει κανείς τίποτα, και αυτό δεν το ελέγχει καμία πόλη.

Υπάρχει και μια σύμπτωση που οι αρχαίοι δεν την άφησαν να περάσει.

Ο ναός κάηκε, λένε, την ίδια νύχτα που γεννήθηκε στην Πέλλα ο Αλέξανδρος.

Ο Πλούταρχος διηγείται ότι οι μάγοι της Ανατολής, βλέποντας τη φωτιά, έτρεχαν στους δρόμους χτυπώντας τα πρόσωπά τους και φώναζαν ότι εκείνη τη νύχτα γεννήθηκε η μεγάλη συμφορά της Ασίας.

Και προσθέτει το αστείο που κυκλοφορούσε αργότερα: ότι η Άρτεμη δεν πρόλαβε να σώσει τον ναό της, επειδή έλειπε — ήταν απασχολημένη στη γέννα του Αλεξάνδρου.

Ο ναός ξαναχτίστηκε, μεγαλύτερος. Όταν πέρασε από την Έφεσο ο Αλέξανδρος, προσφέρθηκε να πληρώσει το υπόλοιπο κόστος, με έναν όρο: να γραφτεί το όνομά του στην πρόσοψη.

Οι Εφέσιοι αρνήθηκαν. Και του το είπαν με τρόπο που δεν τον προσέβαλλε: ότι δεν αρμόζει σε έναν θεό να αφιερώνει ναό σε άλλον θεό.

Στην ίδια πόλη, μέσα σε δύο γενιές, δύο άνθρωποι ζήτησαν το ίδιο πράγμα.

Ο ένας ήθελε το όνομά του και έκαψε τον ναό. Ο άλλος ήθελε το όνομά του και προσφέρθηκε να τον χτίσει.

Και οι Εφέσιοι είπαν όχι και στους δύο.

Από τότε υπάρχει στις ευρωπαϊκές γλώσσες μια έκφραση για την επιθυμία να γίνεις διάσημος με οποιοδήποτε κόστος, ακόμα και με καταστροφή. Τη λέμε «ηρόστρατη δόξα».

Δηλαδή, μετά από δύο χιλιάδες τριακόσια εβδομήντα χρόνια, ο άνθρωπος αυτός έχει το όνομά του σε λεξικά, ενώ ο αρχιτέκτονας που έχτισε τον ναό είναι γνωστός μόνο σε ειδικούς.

Είναι η πιο άβολη ιστορία της αρχαιότητας για τη φήμη, γιατί δεν έχει καθόλου ηθικό δίδαγμα.

Δείχνει απλώς ότι, στο ζήτημα της υστεροφημίας, ο πιο άχρηστος άνθρωπος μπορεί να κερδίσει — αν είναι διατεθειμένος να κάψει κάτι που δεν ξαναγίνεται.