Τα Ελευσίνια Μυστήρια

Από εκείνη τη γραμμή ξεκινάει ο μεγαλύτερος θρησκευτικός θεσμός του αρχαίου κόσμου.

Τα Μυστήρια γίνονταν κάθε φθινόπωρο, τον μήνα Βοηδρομιώνα, και κρατούσαν εννιά μέρες — όσες και οι μέρες που η Δήμητρα έψαχνε νηστική.

Το πρώτο εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι το τελετουργικό. Είναι το ποιος μπορούσε να συμμετάσχει.

Σχεδόν όλοι.

Άντρες και γυναίκες. Ελεύθεροι και δούλοι. Πλούσιοι και φτωχοί. Αργότερα και μη Έλληνες. Ο μόνος αποκλεισμός ήταν για όσους είχαν αίμα στα χέρια τους και δεν είχαν καθαριστεί, και για όσους δεν καταλάβαιναν τη γλώσσα.

Σε μια κοινωνία χτισμένη πάνω σε αυστηρές διακρίσεις, ήταν ο ένας χώρος όπου δεν μετρούσαν.

Η προετοιμασία άρχιζε με κάθαρση στη θάλασσα. Κάθε μύστης κατέβαινε στο Φάληρο κρατώντας ένα γουρουνάκι, το έπλενε μαζί του και ύστερα το θυσίαζε.

Τη δέκατη ένατη μέρα ξεκινούσε η πομπή.

Είκοσι δύο χιλιόμετρα από την Αθήνα ως την Ελευσίνα, με τα πόδια, όλη μέρα. Μπροστά πήγαινε το άγαλμα του Ίακχου. Στη μέση της διαδρομής, σε μια γέφυρα, γινόταν κάτι που δεν ταιριάζει καθόλου με την ιδέα μας για ιερή τελετή: μασκοφόροι στέκονταν εκεί και κορόιδευαν τους περαστικούς με χοντρά αστεία, ονομαστικά, χωρίς έλεος — ακόμα και τους πιο σεβαστούς πολίτες.

Το λέγανε «γεφυρισμοί», και ήταν υποχρεωτικό μέρος της γιορτής.

Φτάνοντας, οι μύστες έσπαγαν τη νηστεία τους πίνοντας τον κυκεώνα: κριθάρι, νερό και φλισκούνι — ακριβώς ό,τι είχε πιει η Δήμητρα στο σπίτι που τη φιλοξένησε.

Και ύστερα έμπαιναν στο Τελεστήριο, μια τεράστια τετράγωνη αίθουσα με σκαλοπάτια γύρω γύρω και δάσος από κολόνες, που χωρούσε χιλιάδες ανθρώπους.

Εκεί σταματάει η γνώση μας.

Ξέρουμε ότι υπήρχαν τρία μέρη, γιατί οι αρχαίοι τα ονομάζουν χωρίς να τα περιγράφουν: τα δρώμενα — αυτά που γίνονταν· τα λεγόμενα — αυτά που λέγονταν· και τα δεικνύμενα — αυτά που δείχνονταν.

Ξέρουμε ότι κάποια στιγμή στο σκοτάδι υπήρχε φως — μεγάλη φωτιά ή πυρσοί — και ότι ο ιεροφάντης εμφανιζόταν και έδειχνε κάτι στο πλήθος.

Δεν ξέρουμε τι.

Η σιωπή δεν ήταν παράδοση· ήταν νόμος. Η αποκάλυψη των Μυστηρίων τιμωρούνταν με θάνατο.

Ο Αισχύλος κατηγορήθηκε ότι αποκάλυψε κάτι σε τραγωδία του και, λέει ο Αριστοτέλης, υπερασπίστηκε τον εαυτό του λέγοντας ότι δεν ήξερε πως ήταν μυστικό — δεν είχε μυηθεί.

Το 415 π.Χ., λίγο πριν από τη σικελική εκστρατεία, ξέσπασε στην Αθήνα σκάνδαλο: κατηγόρησαν τον Αλκιβιάδη ότι έπαιζε τα Μυστήρια σε ιδιωτικά σπίτια, για διασκέδαση. Καταδικάστηκε σε θάνατο ερήμην, αυτομόλησε στη Σπάρτη, και η Αθήνα έχασε τον στρατηγό της στην πιο κρίσιμη στιγμή του πολέμου.

Το βάθος της σιωπής μετριέται σε αριθμούς. Δύο χιλιάδες χρόνια. Χιλιάδες μυημένοι κάθε χρόνο. Ανάμεσά τους σχεδόν όλοι όσοι ξέρουμε από την αρχαία Αθήνα, και αργότερα Ρωμαίοι αυτοκράτορες. Και ούτε ένα κείμενο που να λέει τι γινόταν μέσα.

Ξέρουμε όμως τι υπόσχονταν.

Ο Ομηρικός Ύμνος το λέει καθαρά: «Ευτυχισμένος όποιος από τους ανθρώπους τα έχει δει. Όποιος δεν έχει μυηθεί, δεν έχει την ίδια μοίρα, νεκρός, κάτω στο σκοτάδι».

Δεν ήταν υπόσχεση καλύτερης ζωής εδώ. Ήταν αλλαγή στη σχέση με τον θάνατο.

Ο Κικέρωνας, που μυήθηκε και ο ίδιος, έγραψε ότι από όλα όσα έδωσε η Αθήνα στον κόσμο, τίποτα δεν είναι καλύτερο από αυτά τα μυστήρια — γιατί, προσθέτει, μας δίδαξαν όχι μόνο να ζούμε με χαρά, αλλά και να πεθαίνουμε με καλύτερη ελπίδα.

Τα Μυστήρια σταμάτησαν στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., όταν απαγορεύτηκαν οι αρχαίες λατρείες και ο Αλάριχος κατέστρεψε το ιερό.

Ο θεσμός είχε κρατήσει, χωρίς διακοπή, περίπου δύο χιλιάδες χρόνια.

Και το μυστικό του κρατήθηκε ως το τέλος.