Ο Ηρακλής μαινόμενος

Στην παλιά παράδοση, ο Ηρακλής σκοτώνει την οικογένειά του πρώτα, και οι δώδεκα άθλοι είναι η εξιλέωση.

Ο Ευριπίδης το αντιστρέφει. Βάζει τους άθλους πρώτα.

Έτσι, όταν αρχίζει το έργο, ο Ηρακλής έχει ήδη κάνει τα πάντα και μόλις γυρίζει από τον τελευταίο: από τον Κάτω Κόσμο, με τον Κέρβερο.

Στη Θήβα, στο μεταξύ, έχει γίνει πραξικόπημα. Ένας τύραννος, ο Λύκος, έχει σκοτώσει τον βασιλιά και ετοιμάζεται να σκοτώσει και την οικογένεια του Ηρακλή: τη γυναίκα του τη Μεγάρα, τα τρία μικρά παιδιά τους και τον γέρο πατέρα του.

Το έργο ανοίγει με αυτούς καθισμένους σε έναν βωμό, ικέτες, χωρίς φαγητό, περιμένοντας.

Η Μεγάρα λέει ότι δεν ελπίζει πια, και ζητάει μόνο να τους αφήσουν να ντυθούν καλά για να πεθάνουν αξιοπρεπώς.

Και τότε μπαίνει ο Ηρακλής.

Φτάνει την τελευταία στιγμή, όπως στα παραμύθια. Σκοτώνει τον τύραννο. Τα παιδιά κρέμονται από τα ρούχα του και εκείνος γελάει και λέει ότι τώρα είναι όλα εντάξει.

Ο χορός τραγουδάει έναν ύμνο για τη νίκη.

Και στη μέση αυτού του ύμνου, πάνω από τη στέγη του σπιτιού, εμφανίζονται δύο μορφές.

Η μία είναι η Ίριδα, σταλμένη από την Ήρα. Η άλλη είναι η Λύσσα — η θεά της τρέλας.

Και εδώ ο Ευριπίδης κάνει κάτι εξαιρετικά περίεργο.

Η Λύσσα δεν θέλει να το κάνει.

Λέει καθαρά ότι αυτός ο άνθρωπος καθάρισε τη γη και τη θάλασσα, ότι στήριξε μόνος του τις τιμές των θεών όταν κανείς άλλος δεν το έκανε, και ότι εκείνη τον συμβουλεύει να μην τον πειράξουν.

Η Ίριδα της απαντάει ότι δεν ήρθε για συμβουλές.

Και η θεά της τρέλας υπακούει.

Αυτό που ακολουθεί το ακούμε από έναν αγγελιοφόρο.

Ο Ηρακλής ετοίμαζε θυσία καθαρμού. Σταμάτησε ξαφνικά. Τα μάτια του άλλαξαν. Άρχισε να γελάει.

Είπε ότι πρέπει πρώτα να πάει στις Μυκήνες να σκοτώσει τον Ευρυσθέα και άρχισε να ετοιμάζει άρμα που δεν υπήρχε. Έτρεχε μέσα στο ίδιο του το σπίτι νομίζοντας ότι ταξιδεύει.

Είδε τα παιδιά του και τα πέρασε για παιδιά του Ευρυσθέα.

Σκότωσε το πρώτο με βέλος. Το δεύτερο έτρεξε και κρύφτηκε πίσω από μια κολόνα και τον παρακαλούσε λέγοντας «πατέρα» — και ο Ευριπίδης δεν μας χαρίζει τη λεπτομέρεια: ο Ηρακλής το χτύπησε με το ρόπαλο.

Το τρίτο και τη Μεγάρα τα σκότωσε με το ίδιο βέλος.

Ύστερα ξεκίνησε για τον πατέρα του.

Τον σταμάτησε η Αθηνά. Του πέταξε μια πέτρα στο στήθος και τον έριξε στον ύπνο.

Ο Ηρακλής ξυπνάει δεμένος σε μια σπασμένη κολόνα, μέσα στα ερείπια του σπιτιού του, και δεν θυμάται τίποτα.

Το πιο δύσκολο μέρος του έργου είναι η στιγμή που καταλαβαίνει.

Αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Το λέει ήρεμα, σαν λογικό συμπέρασμα.

Και τότε φτάνει ο Θησέας.

Έρχεται από την Αθήνα με στρατό, γιατί έμαθε για τον τύραννο και ήθελε να βοηθήσει. Βρίσκει τα σώματα.

Ο Ηρακλής έχει σκεπάσει το κεφάλι του για να μην τον δει και τον μολύνει — γιατί έτσι πίστευαν: ότι η θέα ενός φονιά βρομίζει.

Ο Θησέας πηγαίνει κοντά και του βγάζει το ύφασμα από το πρόσωπο.

Του λέει ότι δεν φοβάται καμία μόλυνση, ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να μολύνει θεό ούτε φίλο, και του πιάνει το χέρι.

Ύστερα του λέει να σηκωθεί και να πάει μαζί του στην Αθήνα.

Ο Ηρακλής παίρνει την απόφασή του σε δύο γραμμές που άλλαξαν τον ορισμό του ήρωα: λέει ότι σκέφτηκε αν το να πεθάνει είναι δειλία, και ότι κατέληξε πως είναι.

Και ότι θα αντέξει να ζήσει.

Βγαίνει από τη σκηνή στηριγμένος στον Θησέα, κλαίγοντας, λέγοντας ότι τον σέρνει πίσω του σαν μικρό καράβι — αυτός που κουβάλησε τον ουρανό στους ώμους του.

Οι θεοί, σε αυτό το έργο, δεν σώζουν κανέναν και δεν εξηγούν τίποτα. Το μόνο που κρατάει τον άνθρωπο όρθιο είναι ότι ήρθε ένας φίλος και του έπιασε το χέρι.